Ca dao Việt Nam là gì? Các thể loại ca dao Việt Nam?

Ca dao Việt Nam là gì? Các thể loại ca dao Việt Nam?

1. Ca dao Việt Nam là gì?

*) Khái niệm

Ca dao Việt Nam là thể loại thơ ca dân gian trữ tình, kết hợp lời và nhạc để diễn tả đời sống nội tâm, phong phú về đề tài (lao động, tình yêu, quê hương). Ca dao được truyền miệng rộng rãi, chủ yếu bằng thể thơ lục bát, ngắn gọn, hàm súc và đậm đà màu sắc văn hóa Việt.

*) Nguồn gốc

Ca dao có nguồn gốc từ cuộc sống dân gian đời thường, bắt nguồn từ cuộc sống dân gian, truyền miệng từ thế hệ này sang thế hệ khác và không ai biết rõ nguồn gốc cụ thể. Xét về nghĩa, ca dao là một từ Hán Việt, trong đó: từ ca là bài hát có giai điệu, có âm hưởng như lời nhạc, còn từ dao là câu hảt ngắn, không có giai điệu hay bất kỳ chương khúc nào.

2. Chùm ca dao là gì?

Chùm ca dao là tập hợp những bài ca dao về một chủ đề nào đó, chúng thường có chung một cách mở đầu.

Ví dụ: Chùm ca dao “Thân em…”, có các bài ca dao như:

"Thân em như dải lụa đào

Phất phơ giữa chợ biết vào tay ai?

Thân em như hạt mưa rào

Hạt rơi xuống giếng, hạt vào vườn hoa.

Thân em như hạt mưa sa.

Hạt vào đài các, hạt ra ruộng cày."

Chùm ca dao “Thân em…” nói về thân phận bất hạnh của người phụ nữ Việt Nam xưa trong xã hội phong kiến.

3. Cấu trúc và nghệ thuật trong ca dao Việt Nam

- Lời thơ trong ca dao thường ngắn gọn, đôi khi chỉ là cặp lục bát, có những bài dài hơn nhưng hầu hết là không quá dài, tối đa dưới 20 câu. Tuy ngắn gọn nhưng trong mỗi câu ca dao đều thể hiện trọn vẹn chủ đề được nói đến.

- Ca dao đa phần sử dụng thể thơ lục bát hoặc lục bát biến thể (câu trên 6 tiếng, câu dưới dài hơn 8 tiếng, có thể là 9, 10, 11, 12 tiếng,…)

- Ngôn ngữ trong ca dao gần gũi với lời ăn tiếng nói hàng ngày của người dân, đặc biệt rất giàu so sánh, ẩn dụ, điệp từ, điệp ngữ hay những cách biểu đạt đậm chất văn chương.

- Lối diễn đạt mang sắc thái dân gian như hình thức đối đáp, cách xưng hô mình – ta, chàng – thiếp, hay những lời hô gọi, những câu cảm thán bộc lộ những tâm tư, tình cảm một cách trực tiếp.

- Các chủ đề ca dao dân ca được chia thành 3 loại phổ biến sau: Ngẫu nhiên không có chủ đề nhất định; cấu trúc theo lối phô diễn về thiên nhiên; cấu trúc theo lối đối thoại.

4. Nội dung trong ca dao

- Ca dao diễn tả mọi mặt trong đời sống tinh thần, tư tưởng và tình cảm của nhân dân trong các mối quan hệ xã hội như tình yêu đôi lứa, tình yêu gia đình, nơi chôn nhau cắt rốn, đất nước,…

- Nhân vật trữ tình chủ yếu là những người nông dân, người lao động: đó là người mẹ, người vợ, người chị,…giãi bày tâm tình trong gia đình; người chịu áp bức, bóc lột cất lên tiếng hát than thân, trách phận hay những cặp đôi trao gửi lời yêu thương tới nhau,…

- Tâm tư, tình cảm trong ca dao vô cùng đa dạng, nhưng lại là những thứ tình cảm lớn lao chứ không mang bất kỳ dấu ấn cá nhân như trong thơ chữ tình.

- Trong đó, những chủ đề chính là tiếng hát than thân, những câu ca dao yêu thương tình nghĩa cất lên từ chính cuộc đời còn nhiều đắng cay trong xã hội cũ. Nhưng trong đó vẫn chứa đựng sự đằm thắm trong bản chất con người. Còn những bài ca dao hài hước đã thể hiện thành công tình thần lạc quan của người dân lao động.

5. Phân loại ca dao

- Đồng dao: thơ ca dân gian truyền miệng về công việc và thú tiêu khiển của trẻ em.

Ví dụ:

+ Bài: Nu na nu nống

Nu na nu nống

Đánh trống phất cờ

Mở cuộc thi đua

Chân ai sạch sẽ

Gót đỏ hồng hào

Không bẩn tí nào

Được vào đánh trống.

Bài: Ù à ù ập

Ù à ù ập

Bắt chập lá tre

Bắt đè lá uống

Bắt cuống lên hoa

Bắt gà mổ thóc

Bắt học học cho thông

Cày đồng cho sớm

Nuôi lợn cho chăm

Nuôi tằm cho rỗi

Dệt cửi cho mau

Nuôi trâu cho mập

Ù à ù ập.

Bài: Dung dăng dung dẻ

Dung dăng dung dẻ

Dắt trẻ đi chơi

Đến ngõ nhà trời

Lạy cậu lạy mợ

Cho cháu về quê

Cho dê đi học

Cho cóc ở nhà

Cho gà bới bếp

Ù à ù ập

Ngồi xập xuống đây.

- Ca dao lao động: Được sáng tác xuyên suốt quá trình lao động sản xuất của nhân dân, đúc kết nhiều kinh nghiệm sống của cha ông ta.

Ví dụ:

1.

Cày đồng đang buổi ban trưa,

Mồ hôi thánh thót như mưa ruộng cày.

Ai ơi bưng bát cơm đầy,

Dẻo thơm một hạt, đắng cay muôn phần!

2.

Người ta đi cấy lấy công

Tôi nay đi cấy còn trông nhiều bề

Trông trời, trông đất, trông mây

Trông mưa, trông nắng, trông ngày, trông đêm

Trông cho chân cứng đá mềm

Trời yên biển lặng mới yên tấm lòng.

- Ca dao ru con: Thường được sử dụng để ru con ngủ.

Ví dụ:

À ơi… Con cò mà đi ăn đêm

Đậu phải cành mềm lộn cổ xuống ao

À ơi. Ông ơi, ông vớt tôi nao

Tôi có lòng nào ông hãy xáo măng

À ơi. Có xáo thì xáo nước trong

Đừng xáo nước đục, đau lòng cò con

- Ca dao về nghi lễ và phong tục: thể hiện các hoạt động tín ngưỡng của nhân dân.

Ví dụ:

+ Thịt mỡ dưa hành câu đối đỏ, / Cây nêu tràng pháo bánh chưng xanh.

+ Ai về Phú Thọ cùng ta, / Vui ngày Giỗ Tổ tháng Ba mùng mười.

+ Hỏi vợ thì cưới liền tay, / Chớ để lâu ngày thiên hạ gièm pha!

- Ca dao châm biếm dí dỏm, vui nhộn: thể hiện thái độ lạc quan vượt qua mọi thử thách trong cuộc sống đồng thời phê phán những thói hư, tật xấu của con người.

Ví dụ:

+ Làm trai cho đáng sức trai / Khom lưng chống gối, gánh hai hạt vừng.

+ Muốn ăn gắp bỏ cho người / Gắp đi gắp lại, lại rơi vào mình.

+ Nghèo mà làm bạn với giàu / Đứng lên ngồi xuống nó đau cái đì.

+ Cà cuống uống rượu la đà / Chim ri ríu rít bò ra lấy phần.

- Ca dao trữ tình: Đây là hình thức ca dao thiên về cảm xúc, chủ yếu dùng để khắc họa tâm trạng, tình cảm, sự tự tin của chủ thể.

Ví dụ:

+ Gió mùa thu mẹ ru con ngủ / Năm canh dài, mẹ thức đủ năm canh.

+ Thân em như tấm lụa đào / Phất phơ giữa chợ biết vào tay ai.

- Ca dao than thân trách phận: Là tiếng nói cất lên từ cuộc sống của những con người trong xã hội cũ lầm than, khốn khó, vì xã hội “thấp cổ bé họng” mà họ phải gánh muôn vàn bạo ngược, sỉ nhục, và cay đắng.

Ví dụ:

+ Thân em như trái bần trôi / Gió dập sóng dồi biết tấp vào đâu

+ Hạt mưa bụi bay bay / Như bụi đường xa / Lũ kiến vất vả / Cùng nhau lên xuống / Nuôi con trên cành

+ Năm nay em đi làm dâu

Thân khác gì trâu mang theo ách

Năm nay em đi làm vợ

Thân mang cày, dây khiến không biết ai?

Em đi làm dâu không có mùa nghỉ, chỉ có mùa làm.