Đọc truyện: To đầu mà dại, nhỏ dái mà khôn (tóm tắt, thể loại, bố cục, tìm hiểu chi tiết câu chuyện)

TRUYỆN TO ĐẦU MÀ DẠI, NHỎ DÁI MÀ KHÔN

I. Đọc truyện

TO ĐẦU MÀ DẠI, NHỎ DÁI MÀ KHÔN

Một hôm voi đang đủng đỉnh đi chơi bỗng gặp hổ. Hai bên chào hỏi chuyện trò chán chê, đoạn hổ bảo voi:

– Bác với tôi đều là bậc anh hùng ở chốn sơn lâm, mỗi lần đi đến đâu, mọi thú vật đều khiếp sợ. Nay tôi muốn thi tài với bác một chuyến chơi, nếu bác vui lòng thì hai chúng ta cùng nhảy qua một cái ngòi trước mặt đây, hễ bên nào không nhảy được thì sáng mai đến đây đưa thân cho kẻ được cuộc tha hồ mà chén thịt hay chà đạp thế nào tùy ý. Nào bác xem chừng có đủ sức đọ tài với tôi chăng? Nghe hổ nói khích, voi khảng khái đáp ngay: “Được, tôi sợ gì mà không thi”. Nói rồi cả hai cùng nhảy qua ngòi. Hổ làm một vọt sang bờ bên kia như bỡn. Nhưng voi vốn nặng nề cất mình không nổi, bị sa xuống dòng nước. Chân voi tụt xuống bùn lầy làm cho hổ phải xuống kéo mãi đến tối ngày mới đưa lên được. Rồi đó cả hai ai về nhà nấy.

* * *

Giữ đúng lời hẹn, sáng hôm sau voi phải đi nộp xác cho hổ ăn thịt. Biết hổ chẳng tha cho nào, voi thấy chân rã rời, bước không muốn nổi. Bỗng thỏ từ sau một gốc cây lớn tiến đến trước mặt voi. Thỏ chào hỏi, voi không buồn đáp lại. Thấy voi buồn thỉu buồn thiu, thỏ hỏi:

– Bác voi! Sao bác buồn thế? Có việc gì đáng lo xảy ra hay sao? Bác cứ kể cho tôi biết đi. Chưa biết chừng tôi sẽ giúp ích cho bác ít nhiều… Voi dừng lại, kể cho người bạn nhỏ nghe câu chuyện nhảy thi với hổ ngày hôm qua và nói:
– Đêm về tôi nghĩ lại biết mình thi nhảy với hắn là khờ. Nhưng bây giờ đã lỡ thì biết làm thế nào?

Thỏ bảo:
-Thế sao bác không trốn đi, đừng ra đây có hơn không?

– Không được

Voi trả lời
– Tôi thà chết chứ không muốn sai lời đã hẹn. Thỏ nghĩ một lát, nói: “Tôi có một kế cứu bác nếu bác bằng lòng làm theo đúng lời tôi dặn”

– “Kế ấy thế nào?”

– “Kế này cốt yếu nhất là tôi bảo sao bác phải làm đúng như thế mới được”. Nói rồi, thỏ đi kiếm lá cây trùm lên đầu lên mình, cải trang thành một con vật khác hẳn. Đoạn cả hai con cùng đến chỗ hẹn với hổ. Thỏ bắt voi nằm ngửa giơ bốn chân lên trời không cụ cựa.

* * *

Lại nói chuyện hổ từ hôm qua được cuộc, trong bụng vô cùng mừng rỡ. Sáng mai ngủ dậy, hổ hí hửng chờ đến lúc được chén thịt voi. Nhưng khi sắp sửa đến chỗ hẹn, hổ nhìn thấy một cảnh lạ mắt mà hắn không bao giờ ngờ tới. Trước mặt hổ, voi đã nằm chết chỏng cẳng và trên mình voi có một con vật nào là lạ đang hùng hục chén thịt. Mà con vật ấy chỉ bé bằng đầu vòi voi mà thôi.

– Lạ thật! Không biết con vật nào kia chỉ có một tý tẹo thế mà dám cả gan vật voi ăn thịt. Voi còn thế, huống chi là mình, không khéo nó nhìn thấy thì bỏ xác. Nghĩ vậy hổ rụt rè không dám tiến nữa, rồi rón rén quay trở lại, lủi một mạch về nhà. Dọc đường bỗng có khỉ ở trên cây hỏi vọng xuống:

– Bác hổ, sao bác vội thế? Có việc gì đấy? Nghe khỉ hỏi, hổ hoàn hồn dừng lại, kể chuyện vừa rồi cho nghe. Kể xong, hổ chưa hết sợ hãi toan bỏ đi. Nhưng khỉ vội giữ hổ lại mà nói:

– Bác đừng sợ! Đây chắc là có mưu mẹo gì đấy thôi! Bác cứ trở lại chỉ cho tôi thấy đi. Thấy hổ còn ngần ngại, khỉ lại nói:

– Nếu bác sợ tôi đánh lừa thì bác cứ buộc người tôi vào chân của bác, hễ bác ở đâu có tôi đó, bác đừng ngại! Nói xong, khỉ đi lấy dây nâu buộc thân mình nối liền với chân sau hổ rồi cả hai cùng trở lại. Khi thỏ thấy hổ và khỉ dẫn nhau tới, biết ngay có khỉ làm quân sư liền không để cho chúng kịp giở mưu mô, vội cất tiếng the thé mắng phủ đầu rằng:

– Này khỉ kia, sao mày chậm thế? Cha mày xưa nợ của tao tính ra đến mười con hổ, vậy mà mãi đến bây giờ mày mới đưa đến được một con. Tại sao mày chây lười đến thế. Muốn tốt phải trả cho đủ số, nếu không tao sẽ xé nhỏ xác mày ra. Nghe nói, hổ tưởng khỉ đánh lừa đem mình đi gán nợ cho con vật dữ tợn kia, bèn hốt hoảng cong đuôi chạy một mạch không dám ngoảnh cổ lại. Hổ chạy mãi, chạy mãi, cho đến lúc thấy mồ hôi toát ra đầy người, mệt hết sức, mới đứng lại, nhìn lại khỉ thì khỉ đã chết nhăn răng từ bao giờ rồi. Thế mà hổ tưởng là khỉ còn sống liền mắng cho một trận, và nói:

– Đã thế mà mày còn nhăn răng ra mà cười à! Có câu tục ngữ To đầu mà dại, nhỏ dái mà khôn . Lại có câu Nợ mười hùm chưa đủ, mưu một khỉ thấm chi đều do truyện trên này mà ra.

II. Tìm hiểu thêm

1. Thể loại

Truyện To đầu mà dại, nhỏ dái mà khôn thuộc thể loại truyện ngụ ngôn.

2. Tóm tắt truyện cổ tích

Voi và hổ thách đấu nhảy qua ngòi. Hổ thắng, voi bị sa lầy phải nhờ hổ kéo lên, rồi hẹn hôm sau voi nộp mạng. Trên đường đi nộp mình, voi gặp thỏ. Thỏ nghe chuyện bèn bày kế giả làm loài vật nhỏ đang ăn thịt voi chết, khiến hổ tưởng thỏ là loài đáng sợ, hoảng sợ bỏ chạy. Khỉ không tin, buộc vào chân hổ đi kiểm chứng. Thỏ mắng khỉ là kẻ chậm chạp đưa không đủ “nợ mười hùm” khiến hổ hiểu lầm, kéo khỉ chết, còn mình chạy bán sống bán chết. Từ đó sinh ra các câu tục ngữ như: “To đầu mà dại, nhỏ dái mà khôn”, “Nợ mười hùm chưa đủ, mưu một khỉ thấm chi”.

3. Bố cục truyện

+ Phần 1 (Từ đầu đến "ai về nhà nấy"): Voi và hổ thách đấu nhảy qua ngòi nước. Voi thua, bị sa lầy, phải nhờ hổ kéo lên. Họ hẹn hôm sau gặp lại, kẻ thua sẽ nộp mạng.

+ Phần 2 (Tiếp đến "không cụ cựa"): Voi buồn bã đi nộp mạng, gặp thỏ. Thỏ nghe chuyện và bày mưu cải trang, giả voi đã bị ăn thịt.

+ Phần 3 (Tiếp đến "lủi một mạch về nhà"): Hổ đến nơi thấy voi nằm chết và thỏ đang “ăn thịt”, tưởng gặp loài vật dữ hơn cả mình, hoảng sợ tháo chạy.

+ Phần 4 (Còn lại): Khỉ không tin, buộc vào chân hổ để cùng trở lại. Thỏ tiếp tục mưu trí dọa rằng khỉ mang hổ đến trả nợ. Hổ sợ quá, chạy trối chết, kéo khỉ chết theo. Câu tục ngữ dân gian ra đời.

III. Tìm hiểu chi tiết

1. Trí khôn của thỏ trong truyện

• Nhanh trí, ứng biến linh hoạt: Khi biết voi sắp phải nộp mạng cho hổ, thỏ không chỉ cảm thông mà còn lập tức suy nghĩ cách cứu bạn.

• Biết cải trang, đánh lừa đối thủ: Thỏ hóa trang bằng lá cây, giả làm một con vật đang “ăn thịt voi” để tạo ấn tượng ghê gớm, khiến hổ khiếp sợ mà bỏ chạy.

• Tâm lý sắc sảo: Khi thấy hổ dẫn khỉ quay lại kiểm chứng, thỏ ngay lập tức dùng kế nói mát khỉ: “Cha mày nợ tao mười con hổ…”, đánh trúng tâm lý hổ khiến nó hiểu lầm và hoảng loạn tháo chạy.

• Không dùng sức, chỉ dùng mẹo: Thỏ nhỏ bé nhưng dùng mưu mẹo đánh bại hổ – con vật mạnh nhất rừng.

=> Nhận xét:

Thỏ là hình tượng tiêu biểu cho trí tuệ dân gian: tuy nhỏ bé, yếu đuối nhưng không cam chịu, biết dùng trí khôn và sự linh hoạt để chiến thắng kẻ mạnh. Đây cũng là bài học sâu sắc trong văn học dân gian: “Thắng không chỉ bằng sức mà bằng trí”.

2. Bài học trong truyện

a. Về đạo đức và nhân cách:

• Giữ lời hứa như voi là hành vi đáng quý. Tuy có thể thiệt thân, voi vẫn không trốn tránh cam kết – thể hiện sự chính trực và trọng danh dự.

• Cứu giúp người khác bằng trí tuệ và lòng dũng cảm như thỏ là hành động đẹp. Truyện khẳng định rằng người yếu không phải lúc nào cũng thua – nếu có trí, có tình, có lòng dũng cảm, họ có thể xoay chuyển tình thế.

b. Về trí tuệ:

• Trí khôn thắng sức mạnh: Hổ đại diện cho kẻ mạnh nhưng thiếu suy xét, để thua một con vật yếu hơn nhờ mưu kế thông minh.

• Sự ngu dốt, nhẹ dạ gây hậu quả: Khỉ tưởng mình khôn nhưng lại là kẻ chết thảm vì thiếu tỉnh táo, bị lừa dễ dàng.

c. Bài học dân gian gửi gắm:

• Khôn không phải to xác, mạnh bạo mà là biết suy nghĩ, biết tính toán.

• Không nên kiêu căng, chủ quan như hổ, hay đua đòi, thiếu suy xét như khỉ.

3. Giá trị nội dung

*) Phê phán và châm biếm:

- Phê phán sự kiêu ngạo, cậy sức mạnh của hổ – đại diện cho kẻ mạnh nhưng dễ bị lừa vì ngờ nghệch, dễ bị qua mặt.

- Châm biếm tính chủ quan, ngu ngốc của khỉ – tượng trưng cho những kẻ muốn tỏ ra khôn ngoan mà lại bị hại.

*) Ca ngợi trí tuệ và lòng nghĩa hiệp:

- Ca ngợi sự thông minh, nhanh trí và dũng cảm của thỏ – tuy bé nhỏ nhưng dám đứng ra cứu bạn yếu.

- Đề cao tinh thần giữ chữ tín, trọng lời hứa của voi, dù biết chắc sẽ chết vẫn giữ lời hẹn.

*) Bài học sâu sắc:

- Trí khôn có thể chiến thắng sức mạnh, người yếu nếu biết dùng mưu trí thì vẫn có thể chiến thắng kẻ mạnh.

- Người khôn thực sự là người biết suy xét, không hành động hấp tấp như hổ và khỉ.

4. Giá trị nghệ thuật

- Cốt truyện hấp dẫn, xây dựng tình huống bất ngờ, đầy kịch tính, chuyển biến nhanh nhưng hợp lý.

- Ngôn ngữ bình dân, sinh động, giàu hình ảnh và hài hước.

- Xây dựng nhân vật giàu biểu tượng: Thỏ – trí tuệ, Hổ – sức mạnh, Voi – chính trực, Khỉ – ngạo mạn mà dại.

- Truyện kết thúc bằng các câu tục ngữ, thể hiện mối liên hệ mật thiết giữa truyện dân gian và trí tuệ dân gian Việt Nam.