Đọc truyện: Sự tích bánh chưng, bánh giầy (tóm tắt, thể loại, bố cục, tìm hiểu chi tiết câu chuyện)

TRUYỆN CỔ TÍCH SỰ TÍCH BÁNH CHƯNG, BÁY GIẦY

I. Đọc truyện

SỰ TÍCH BÁNH CHƯNG, BÁY GIẦY

Vào đời vua Hùng thứ sáu, sau khi đã trị vì nhiều năm, nhà vua thấy mình tuổi đã cao, sức đã yếu, nên có ý truyền ngôi lại cho con trai. Hiềm một nỗi, các bà vợ lại sinh cho nhà vua tới hai mươi người con, người nào cũng đều khôn lớn trưởng thành cả.

Sau nhiều đêm trăn trở, vua Hùng quyết định mở một cuộc thi tài để chọn người nối ngôi. Nhà vua cho gọi các lang đến, rồi tuyên bố:

– Ta cũng đã sắp sửa gần đất xa trời, nên muốn truyền ngôi lại cho một trong số các con. Bây giờ các con hãy đi tìm hoặc làm một món ăn lạ để cúng tổ tiên. Ai có món ngon nhất, lạ nhất thì ta sẽ cho kế vị ngai vàng.

Nghe Hùng vương phán bảo như vậy, các lang liền cho người đi khắp rừng núi biển sâu tìm kiếm các thức ăn quý báu. Hễ nghe nói ở đâu có món gì lạ, món gì ngon là bọn họ lại tranh nhau tới lùng sục cho kỳ được.

Người buồn nhất là Lang Liêu. Chàng là con thứ mười tám; mẹ chàng trước kia bị vua cha ghẻ lạnh, ốm rồi chết. So với anh em, chàng thiệt thòi nhất.

Từ khi lớn lên, ra ở riêng chỉ chăm lo việc đồng áng, trồng lúa, trồng khoai; bây giờ nhìn quanh trong nhà cũng chỉ có khoai, lúa là nhiều. Nhưng khoai, lúa tầm thường quá! Chính vì thế, trong khi các lang khác đi sục sạo khắp chốn tìm kiếm của ngon vật lạ thì Lang Liêu chỉ lủi thủi ở nhà, chưa biết làm cách nào cho đẹp lòng vua cha.

Chỉ còn ba hôm nữa là đến ngày so tài, vậy mà Lang Liêu vẫn chưa có món nào để thi cùng anh em. Đêm hôm đó, chàng vắt tay lên trán, nhớ lại tất cả những bữa ăn ngon mà xưa nay mình từng được tham dự. Chàng nghĩ mãi, nghĩ mãi rồi ngủ thiếp đi lúc nào không hay.

Trong mơ, Lang Liêu thấy mình vẫn đang loay hoay nghĩ cách. Chợt có một vị tiên nữ từ trên trời bay xuống nói:

– Trong trời đất, không gì quý bằng hạt gạo. Sơn hào hải bị cũng không thể so sánh được với hạt gạo làm ra bằng sức lao động của con người. Sao con không dùng thứ quý giá nhất ấy mà làm ra món ăn tượng trưng cho trời đất, lấy đó làm quà dâng lên tổ tiên và vua cha để tỏ bày lòng hiếu thảo.

Lang Liêu vội quỳ xuống cảm tạ, nhưng vị tiên nữ ấy đã biến mất trong làn khói sương vấn vít.

Rồi chàng bàng hoàng tỉnh giấc, ngồi thừ người ra, ngẫm nghĩ về điều mà tiên nữ đã dạy bảo trong mơ, và cũng nhớ lại mình đã lao động vất vả thế nào mới làm ra được hạt gạo thơm ngon deo ngọt.

Nghĩ mãi rồi cũng ra, Lang Liêu quyết định làm hai thứ bánh tượng trưng cho Trời và Đất để dâng lên Hùng vương.

Chàng đi vo gạo nếp, đãi đậu xanh, mổ lợn lấy chỗ thịt ngon nhất, đi hái những tàu lá dong tươi xanh nhất mang về. Sau đó, lấy lá dong gói thành thứ bánh hình vuông màu xanh, tượng trưng cho Đất, bên trong bỏ thịt, đỗ để tỏ ý trong đất có muông thú, cỏ cây…

Rồi chàng lại lấy nếp thơm đồ lên cho dẻo, giã nhuyễn ra làm thành một thứ bánh màu trắng, hình tròn, tượng trưng cho Trời.

Đến ngày lễ Tiên vương, dân chúng khắp nơi đổ về kinh đô Phong Châu để xem ai là người sẽ lên ngôi vua đông nghịt. Các lang lần lượt dâng lên Hùng vương những món ăn quý giá mà họ đã vất vả tìm kiếm.

Thôi thì đủ cả, nào là các loại sơn hào như nem công, chả phượng, tay gấu, gan tê, v.v… cho tới các loại hải vị được chế biến cầu kỳ từ yến sào, vi cá, hải trư, đẹn biển, v.v… Lại có cả người dâng lên thứ mỹ tửu đáng giá nghìn vàng mua được từ phương Bắc xa xôi.

Vua Hùng nếm hết các món ăn và trầm trồ cùng bá quan trước sự cầu kỳ của các con. Song dường như chưa có món nào đặc sắc khiến nhà vua hoàn toàn mãn nguyện, để có thể truyền ngôi cho người làm ra nó.

Các lang đều đã dâng món ăn lên vua cha, chỉ có mình Lang Liêu là vẫn còn ngại ngùng, do dự chỉ vì hai món bánh của chàng so với các thức trân phẩm của họ thì quê mùa quá. Mãi đến khi Hùng vương gọi tên, chàng mới bê hai mâm bánh dâng lên.

Vua Hùng vừa nếm thử món bánh lạ của người con thứ mười tám thì hết sức ngạc nhiên trước hương vị đặc biệt của nó. Nhà vua lật lên lật xuống, ngắm kỹ càng những tấm bánh còn chưa bóc, rồi cho đòi Lang Liêu lên hỏi rõ cách thức làm bánh thế nào.

Lang Liêu quỳ xuống tâu lên ý nghĩa của hai thứ bánh làm theo ý Trời tròn – Đất vuông. Đồng thời chàng cũng không quên kể cho Hùng vương nghe về giấc mộng hôm trước.

Quá trưa hôm đó, sau khi lễ tạ xong Tiên vương, vua cho đem bánh ra ăn cùng với quần thần. Ai cũng tấm tắc khen ngon.

Vua họp mọi người lại nói:

Quá trưa hôm đó, vua Hùng cho gọi tất cả các hoàng tử, công chúa cùng bá quan đến và tuyên bố rằng chàng Liêu, người con thứ mười tám sẽ được truyền ngôi báu. Vua cầm hai thứ bánh lên và nói:

– Hai món bánh này xứng đáng đứng đầu trong các thứ cỗ! Nó bày tỏ lòng hiếu thảo của con người, tôn kính cha mẹ như trời đất, nó chứa tấm tình yêu mến quê hương đồng ruộng.

Hơn nữa, bánh này còn dễ làm, nguyên liệu không gì khác chính là những hạt ngọc quý nhất của Trời Đất, đó là hạt gạo.

Bánh hình tròn là tượng Trời ta đặt tên là bánh giầy. Bánh hình vuông là tượng Đất, các thứ thịt mỡ, đậu xanh, lá dong là tượng cầm thú, cây cỏ muôn loài, ta đặt tên là bánh chưng.

Lá bọc ngoài, mĩ vị để trong là ngụ ý đùm bọc nhau. Lang Liêu đã dâng lễ vật hợp với ý ta. Lang Liêu sẽ nối ngôi ta, xin Tiên vương chứng giám.

Từ đó trở đi, hàng năm cứ đến ngày Tết, người ta lại làm hai thứ bánh đó để thờ cúng tổ tiên. Đó chính là bánh chưng, bánh giầy. Lang Liêu sau đó lên ngôi, lấy hiệu là Tiết Liêu Vương, tức vua Hùng thứ bảy. Đó là một bậc vua hiền và được trăm họ yêu quý, nể phục.

II. Tìm hiểu thêm

1. Thể loại

Truyện Sự tích bánh chưng, bánh giầy thuộc thể loại truyện truyền thuyết.

2. Tóm tắt truyện cổ tích Sự tích bánh chưng, bánh giầy

Lúc bấy giờ là đời Hùng Vương thứ sáu. Nhà vua tuổi đã cao nên muốn truyền ngôi cho con. Đến ngày lễ Tiên vương, vua truyền lệnh: “Không nhất định phải là con trưởng, chỉ cần làm vừa ý vua trong lễ Tiên vương sẽ được truyền ngôi cho”. Các hoàng tử sai người đi khắp nơi, tìm của ngon vật lạ để dâng vua cha. Chỉ có Lang Liêu từ nhỏ đã quen với việc đồng áng, trong nhà chỉ toàn khoai lúa. Một đêm, Lang Liêu nằm mơ thấy thần báo mộng: “Trong trời đất, không gì quý bằng hạt gạo”. Tỉnh dậy, chàng nghe theo lời thần, lấy thứ gạo nếp vốn quen thuộc, làm ra hai loại bánh hình vuông hình tròn. Đến ngày lễ, các hoàng tử đem đủ thứ của ngon vật lạ, trong khi đó mâm cỗ của Lang Liêu chỉ bày hai loại bánh. Vua Hùng lấy làm ngạc nhiên, cho gọi Lang Liêu để hỏi về các thứ bánh này. Chàng đem chuyện gặp thần trong mộng kể lại, giải thích nguyên liệu cách làm và ý nghĩa của từng loại bánh. Nghe xong, nhà vua rất hài lòng, quyết định truyền ngôi cho Lang Liêu. Vua đặt tên cho bánh hình vuông là bánh chưng, tượng trưng cho Trời. Còn bánh hình tròn tượng là bánh giầy, tượng trưng cho Đất. Lá bọc bên ngoài ngụ ý đùm bọc lẫn nhau. Từ đó, nhân dân nước ta chăm nghề trồng trọt, chăn nuôi và có Tục ngày Tết gói bánh chưng, bánh giầy.

3. Bố cục truyện Sự tích bánh chưng, bánh giầy

+ Phần 1 (Từ đầu đến “ta sẽ cho kế vị ngai vàng”): Vua Hùng muốn truyền ngôi, mở cuộc thi tìm món ăn ngon, lạ để dâng lên tổ tiên, ai làm món ngon nhất sẽ được nối ngôi.

+ Phần 2 (Từ “Người buồn nhất là Lang Liêu…” đến “…tượng trưng cho Trời.”): Lang Liêu nghèo, không có của ngon vật lạ, được thần báo mộng, sáng tạo hai loại bánh từ gạo – bánh chưng (hình vuông, tượng Đất) và bánh giầy (hình tròn, tượng Trời).

+ Phần 3 (Phần còn lại): Lang Liêu dâng bánh, vua Hùng khen ngợi, chọn làm người nối ngôi. Từ đó có tục làm bánh chưng, bánh giầy vào dịp Tết để thờ cúng tổ tiên.

III. Tìm hiểu chi tiết

1. Nhân vật tiêu biểu của truyện

+ Lang Liêu: Hiếu thảo, thông minh, sáng tạo, sống gắn bó với lao động và thiên nhiên.

+ Vua Hùng: Công bằng, biết nhìn người, trọng đạo hiếu – người cha, người vua có tâm và có tầm.

+ Tiên nữ: Yếu tố thần kỳ, biểu tượng cho sự soi sáng, dẫn đường đúng đắn.

2. Ý nghĩa câu chuyện

+ Đề cao lòng hiếu thảo, biết ơn tổ tiên.

+ Ca ngợi trí tuệ, sự sáng tạo từ lao động và gắn bó với nông nghiệp, hạt gạo – nền tảng của dân tộc.

+ Thể hiện quan niệm âm dương – Trời Đất trong văn hóa Việt.

3. Giá trị nội dung

+ Phản ánh đời sống và tâm hồn của người Việt xưa: quý trọng gạo, đề cao công lao cha mẹ, tổ tiên.

+ Lý giải nguồn gốc tục làm bánh chưng – bánh giầy ngày Tết.

4. Giá trị nghệ thuật

+ Tình tiết đơn giản, mạch lạc, giàu tính nhân văn.

+ Kết hợp yếu tố thần kỳ (giấc mơ) với hiện thực (lao động, cuộc thi).

+ Hình tượng bánh mang nhiều biểu tượng sâu sắc (Trời – Đất, đùm bọc, hiếu đạo).