Đọc truyện: Kiện ngành đa (tóm tắt, thể loại, bố cục, tìm hiểu chi tiết câu chuyện)

TRUYỆN CỔ TÍCH KIỆN NGÀNH ĐA

I. Đọc truyện

KIỆN NGÀNH ĐA

Chuyện về một người thương buôn gửi số bạc ở gốc đa đầu làng nhưng vô tình để tên gian tình của vợ nghe được và hắn lấy mất. Sau đó ông đến khóc than với Trạng và Trạng ra tay giúp. Nhờ có vụ kiện cây đa mà cuối cùng đã tìm ra được hung thủ.

Ngày xưa có hai vợ chồng một người lái buôn hương. Họ chưa có con cái gì cả. Chồng vắng nhà liên miên, chỉ thỉnh thoảng mới về một lần. Có lần chồng đi khá lâu. Vợ ở nhà lọt vào mắt một tên xã trưởng. Dựa vào quyền thế, xã trưởng tìm cách quyến rũ người đàn bà đó và cuối cùng hai người tằng tịu với nhau. Nhưng hắn rất khôn ngoan, thỉnh thoảng mượn cớ đi tuần đến với người đàn bà một lần. Vì thế trong xóm ngoài làng chả một ai ngờ cả. Lần ấy ông lái hương mải mê buôn bán nên không tiện về nhà. ông cất hàng đi rất xa và làm ra rất nhiều tiền. Sau ba năm, một hôm gần ngày giỗ cha, ông mới sực nhớ đến vợ bèn thu xếp tiền nong tìm về quê cũ. Sắp về tới làng thì trời đã tối, ông sực nghĩ tới số tiền công lao mồ hôi nước mắt trong mấy năm trời “Ta đi vắng lâu quá! Không biết chừng ở nhà có sự thay đổi”. Nghĩ thế, ông đem 120 lạng bạc trong bồ ra buộc làm một gói. Khi đến cây đa đầu làng, ông ta trèo lên và đem số bạc ấy giấu vào hốc cây. ông khấn:

– Tôi là dân làng này, tôi làm ăn dành dụm được có chừng ấy, tôi gửi cho ngài, trăm sự nhờ ngài giữ hộ.

Vợ thấy chồng về lăng xăng cơm nước tiếp đón hết sức thân mật. Nhưng khi nhìn thấy chiếc bồ không, liền hết lời trách móc:

– Anh buôn thua bán lỗ làm sao mà bỏ vợ dại ở nhà ba năm đằng đẵng không đoái không hoài gì cả. Tiền nong anh vứt đi đâu? Trời ơi sao mà tệ thế! Thấy tình hình không có gì đáng ngại mà vợ vẫn có vẻ một lòng một dạ với mình, người lái hương yên tâm, nên đêm ấy khi nằm lên giường, ông tỉ tê kể hết việc làm ăn khấm khá của mình cùng là việc gửi bạc ở hốc cây đa đầu làng cho vợ nghe. Không ngờ đêm ấy, xã trưởng theo thói quen tìm đến nhà nhân ngãi. Hắn quen chó, lại thuộc cách mở cổng nên chả mấy chốc đã lọt vào thềm nhà. Sắp bước vào buồng, hắn bỗng nghe tiếng trò chuyện nhỏ to. Biết là chồng cô ả đã về, hắn đứng lại nghe ngóng. Và khi biết rõ người lái hương giấu bạc ở cây đa, hắn mừng quá vội lủi một mạch ra đầu làng, cuỗm ngay gói bạc. Hắn lấy một cách ngon lành, chả một ai biết cả. Rạng ngày hôm sau, khi người lái hương ra lấy bạc thì ôi thôi, bạc đã không cánh mà bay mất tự bao giờ. Xót lòng vì mất của mà không biết kêu van với ai, ông ta đấm ngực kêu trời rất thảm thiết.

Mãi về sau nghe tin gần miền có một ông Trạng xử kiện nổi tiếng, ông bèn chặt lấy một cành đa mang đến kiện với Trạng. Tuy thấy sự tình éo le, Trạng cũng nhận lấy cành đa rồi bảo người lái hương về, sáng mai lại đến. Lập tức, Trạng sai quân hầu rào bốn bên cây đa lại, không cho một ai đến gần, rồi ngầm sai đào hố ở gốc, cho người xuống nấp dưới đó. Sáng hôm sau, Trạng đến đóng đinh ở gần cây rồi trước mặt bàn dân đông đủ, Trạng bắt nguyên cáo và bị cáo ra đối chất. Cây nhận có giữ gói bạc nhưng không biết người nào lấy đi. Hỏi mãi cây vẫn không khai được một điều gì. Quân hầu của Trạng được lệnh khảo đả cây túi bụi. Mọi người đứng trước dinh Trạng đều nghe bị cáo van khóc rối rít. Mãi đến ngày thứ ba, bị cáo mới tả cho biết mặt mũi người ăn trộm, nhưng chỉ nói riêng cho Trạng nghe mà thôi. Liền đó, Trạng cho người lái hương về, ba ngày sau sẽ bắt tên trộm hoàn lại số tiền, nhưng trước đó phải dọn cỗ bàn tạ thần minh và mời làng nước đến ăn mừng về việc tìm lại được của. Trạng còn ghé tai dặn nhỏ ông ta: “Trong nhà có bao nhiêu chó dữ phải thả ra trong khi khách đến”.

Người lái hương tin lời Trạng, về nhà mổ trâu khoản đãi bà con làng nước. Mỗi một người đến ăn cỗ lại làm cho mấy con chó cũi một phen sủa hết hơi. Duy chỉ có xã trưởng vì ba năm lui tới nên chó không còn lạ hơi nữa. Khi thấy mấy con chó vẫy đuôi mừng xã trưởng, lập tức những người của Trạng, chực sẵn ở sau nhà, ra bắt lấy giải đi. Trước mặt Trạng, ban đầu xã trưởng chối lấy chối để. Nhưng sau thấy Trạng vạch tội hắn có ngành có ngọn và cho biết thêm là cây đã thú thật mặt mũi người lấy trộm như thế, như thế nên hắn đành cúi đầu nhận tội. Ngày nay, người Nghệ Tĩnh có câu kiện ngành đa ý nói kiện một cách gián tiếp, nghĩa là kiện một sự việc này nhưng chính nhờ đó mà nảy ra ánh sáng một sự việc khác.

II. Tìm hiểu thêm

1. Thể loại

Truyện Kiện ngành đa thuộc thể loại truyện cổ tích.

2. Tóm tắt truyện cổ tích

Truyện kể về một người lái buôn hương, sau nhiều năm buôn bán trở về quê, đã giấu số bạc lớn vào hốc cây đa đầu làng vì sợ vợ thay lòng. Tuy nhiên, khi tâm sự với vợ, không ngờ xã trưởng – kẻ đang dan díu với vợ ông – nghe lén và đánh cắp số bạc. Người lái buôn đau đớn đi tìm Trạng để nhờ xử kiện. Trạng dùng kế “kiện cây đa”, cho tra khảo cây để lừa thủ phạm lộ mặt. Cuối cùng, nhờ mẹo dùng chó nhận người lạ, Trạng bắt được xã trưởng gian manh. Hắn phải cúi đầu nhận tội và trả lại số bạc. Từ đó có câu “kiện ngành đa” để chỉ cách kiện gián tiếp nhưng hiệu quả.

3. Bố cục truyện

+ Phần 1 (Từ đầu đến "tôi gửi cho ngài, trăm sự nhờ ngài giữ hộ"): Giới thiệu nhân vật người lái buôn và vợ; do lo sợ bị mất tiền khi vắng nhà quá lâu, ông đã giấu số bạc lớn vào hốc cây đa đầu làng.

+ Phần 2 (Tiếp đến "ông ta đấm ngực kêu trời rất thảm thiết"): Người vợ giả vờ yêu thương, người chồng kể chuyện giấu bạc; xã trưởng nghe lén và trộm bạc. Sáng hôm sau, người lái buôn phát hiện bị mất tiền nhưng không biết thủ phạm.

+ Phần 3 (Còn lại): Trạng bày kế kiện cây đa, lừa kẻ trộm lộ diện nhờ chó. Cuối cùng, xã trưởng bị vạch mặt và phải nhận tội. Truyện kết thúc bằng thành ngữ “kiện ngành đa”.

III. Tìm hiểu chi tiết

1. Vì sao Trạng lại không xử kiện trực tiếp mà lại dựng chuyện “kiện cây đa”? Việc đó có ý nghĩa gì?

• Trạng hiểu rõ vụ việc không có bằng chứng rõ ràng, nếu xử trực tiếp thì không thể buộc tội được xã trưởng gian xảo.

• Hơn nữa, xã trưởng là người có chức quyền trong làng, nếu xử lý thiếu khéo léo có thể gây phản ứng ngược, khiến dân làng nghi ngờ hoặc che giấu cho hắn.

• Việc “kiện cây đa” là một cách xử gián tiếp, khéo léo. Trạng dựng lên câu chuyện rằng cây đa là nhân chứng và dùng hình thức tra khảo “cây” để tạo dư luận, khiến thủ phạm lo sợ, mất bình tĩnh và dễ lộ sơ hở.

• Đồng thời, đây cũng là một cái bẫy tâm lý tinh vi: xã trưởng tưởng cây đa có người núp trong theo dõi, nên bắt đầu lo sợ bị lộ. Sự việc kéo dài ba ngày khiến tâm lý hắn càng rối loạn, tạo điều kiện cho Trạng xử lý.

• Như vậy, việc “kiện cây đa” cho thấy sự thông minh, linh hoạt của Trạng trong điều tra và xử lý vụ án một cách gián tiếp nhưng hiệu quả, không cần bạo lực hay pháp luật cứng nhắc mà vẫn đưa được sự thật ra ánh sáng.

2. Việc dùng chó để tìm ra kẻ trộm cho thấy điều gì về tài xử lý của Trạng và bản chất mối quan hệ giữa xã trưởng với vợ người lái buôn?

• Trạng sau khi có được gợi ý về thủ phạm từ việc “cây đa khai ra”, đã nghĩ đến phương pháp thông minh và ít ai ngờ tới: sử dụng đặc điểm của loài chó – chỉ quen hơi người thân quen.

• Trong suốt ba năm, xã trưởng thường xuyên lui tới nhà người lái buôn để lén lút qua lại với vợ ông, nên lũ chó trong nhà đã quen hơi hắn. Dù mọi người khác bị chó sủa ầm ầm khi tới nhà, thì xã trưởng lại được chúng vẫy đuôi mừng rỡ.

• Đây chính là bằng chứng sống và vô cùng đáng tin cậy, không thể chối cãi. Trạng chỉ cần quan sát phản ứng của chó để xác định đúng người.

• Qua đó, ta thấy sự xử kiện của Trạng không chỉ thông minh mà còn rất thực tế, biết dựa vào tập tính sinh vật, sử dụng tâm lý con người để vạch tội.

• Đồng thời, việc chó quen hơi xã trưởng cũng chứng minh rõ mối quan hệ bất chính giữa hắn và vợ người lái buôn – mối quan hệ kéo dài, không còn là tình cờ. Điều này làm tăng tính thuyết phục của vụ kiện và khiến người dân thêm căm phẫn tội lỗi của xã trưởng.

3. Giá trị nội dung

• Lên án tội ác trộm cắp, phản bội và sự suy đồi đạo đức: Truyện phê phán người vợ ngoại tình và tên xã trưởng gian ác, lợi dụng quyền thế để lừa dối, cướp bóc tài sản của người khác.

• Ca ngợi trí tuệ, sự công minh của Trạng: Nhân vật Trạng hiện lên như một người xử kiện tài ba, không chỉ sáng suốt mà còn hiểu tâm lý, biết vận dụng các biện pháp thông minh để đưa sự thật ra ánh sáng.

• Đề cao công lý và niềm tin vào người chính trực: Dù trong hoàn cảnh éo le, người bị hại vẫn kiên trì tìm đến công lý và được bảo vệ, mang lại niềm tin rằng cái thiện cuối cùng sẽ chiến thắng cái ác.

4. Giá trị nghệ thuật

• Lối kể chuyện dân gian hấp dẫn: Ngôn ngữ mộc mạc, gần gũi với đời sống người dân, giàu tính hình ảnh.

• Tình huống truyện sáng tạo, bất ngờ: Việc “kiện cây đa” là tình tiết độc đáo, gây tò mò, thể hiện trí thông minh của nhân vật chính.

• Xây dựng nhân vật sinh động: Trạng là biểu tượng cho người tài trí, công minh. Xã trưởng hiện lên rõ nét là kẻ xấu xa, còn người lái buôn là hình ảnh người dân chất phác, thật thà.

• Kết cấu logic, chặt chẽ: Diễn biến truyện rõ ràng, có đầu – có cuối, cao trào – giải quyết mâu thuẫn hợp lý, giàu cảm xúc và mang tính giáo dục cao.