Đọc truyện: Sự tích cá he (tóm tắt, thể loại, bố cục, tìm hiểu chi tiết câu chuyện)

TRUYỆN CỔ TÍCH SỰ TÍCH CÁ HE

I. Đọc truyện

SỰ TÍCH CÁ HE

Ông sư vì muốn đắc đạo quyết tâm lên đường đi tìm Phật. Trên đường đi, ông đã giác ngộ được cho hai mẹ con Ác Lai và được Ác Lai gửi nhờ bộ lòng. Tuy nhiên, giữa đường ông đã bỏ xuống sông mà chính vì vậy không được đắc đạo khi gặp Phật. Sau đó, ông quay lại bờ sông tìm kiếm và biến thành loài cá he.

Ngày xưa có một nhà sư trẻ tuổi rất ngoan đạo. Sau hơn ba mươi năm khổ công tu luyện, sư thuộc lòng tất cả các kinh kệ nhà Phật, lại giỏi thuyết pháp. Vậy mà lâu rồi vẫn chưa được thành chính quả. Nhà sư bụng bảo dạ: “Phải đến đất Phật một phen mới có hy vọng thành Phật”. Nghĩ vậy, sư mới quyết chí tìm đường sang Tây Trúc.

Ðường đi từ nước nhà sang Tây Trúc ngày đó chưa có cách nào cho thuận lợi. Việc giao thông hầu hết là bằng đường bộ, mà đi bộ thì thật là muôn vàn nguy hiểm. Nhưng nhà sư trẻ tuổi quả quyết nhằm hướng tây tiến bước.

Cuộc hành trình đã được năm mươi ngày. Nhà sư đã nhiều lần lạc đường và mấy lần mê man vì sốt rét, nhưng nhờ được sự giúp đỡ nên đều qua khỏi, và vẫn cứ tiếp tục cuộc hành trình.

Một hôm, sư đến một khu rừng thì trời đã chiều. Sư cố bước dồn hòng tìm một nơi nghỉ vì trong người đã thấy ớn rét. May sao giữa rừng sâu, sư bỗng thấy một ngôi nhà. Nghe tiếng gọi cửa, một bà cụ già bước xuống sân. Sư tỏ ý định của mình là xin nghỉ nhờ một đêm. Nhưng bà cụ vừa thấy khách đã xua tay rối rít:

– Ði mau lên! Mau lên! Con ta mà về thì không còn tính mạng.

Sư đáp:

– Tôi bây giờ thật là kiệt sức, không thể nào bước được bước nữa. Nếu không cho tôi nghĩ thì cũng đành nằm liều trước cửa đây thôi.

Bà cụ bảo:

– Chao ôi! Con ta vốn là ác Lai hay ăn thịt người. Cố đi nhanh lên, bây giờ nó sắp về rồi đó.

Nhưng sư đã vứt tay nải, nằm vật xuống đất. Hai đầu gối va vào nhau chan chát. Bà cụ không biết nói thế nào nữa, đành nắm tay sư lôi vào trong nhà, bà cụ bảo sư phải cố giữ cho thật im lặng để tránh cái chết thê thảm. Ðoạn, bà cụ chất củi phủ lá rất kín đáo.

Trời tối hẳn thì ác Lai về đến nhà, tay xách một con mang. Hắn dừng lại ở chân thang và khịt mũi mãi. Hắn bảo:

– Có mùi thịt mẹ ạ

Mẹ hắn đáp:

– Thì chả là thịt mày mang về đây là gì?

– Không phải, thịt người. Con biết lắm. Có thịt người.

Bà cụ chưa kịp can thì hắn đã quẳng con mang lên sàn rồi chạy đi tìm. Chả mấy chốc, hắn đã lôi được nhà sư ngủ say như chết từ dưới hầm nhà mình.

Khi sư tỉnh dậy thì đã thấy ác Lai đang cầm một mũi mác lăm lăm ở tay. Hắn quát:

– Mày đi đâu?

Sư nhìn kỹ thấy hắn cũng không khác gì người thường bèn tỉnh táo đáp:

– Tôi đi tìm Phật.

– Tìm để làm gì?

Sư bây giờ mới nói rõ mục đích của mình. Rồi luôn miệng, sư giảng giải đạo từ bi cho hắn. Sư nói mãi, nói mãi, kể bao nhiêu ngày gian khổ của mình dọc đường, là làm sao được nhìn mặt đức Phật để được thành đạo. Sư nói khéo quá, đến nỗi mẹ con ác Lai đều cảm động đến rơi nước mắt. Thấy họ thành thật hối lỗi, sư cho họ biết là họ cũng sẽ trở nên “vô sinh vô diệt”, sẽ sống sung sướng trên Niết Bàn, nếu họ kiên quyết bỏ ác làm thiện. Tự nhiên mũi mác ở tay ác Lai rơi xuống sàn. Những đường nhăn hung ác lúc nãy bây giờ dịu lại.

Sáng hôm sau, khi sư sắp sửa lên đường thì mẹ con ác Lai vui vẻ sắp sẵn lương thực cho sư. Họ lại tiến đưa sư đi qua một ngọn núi đá. Khi sắp từ biệt, ác Lai hỏi:

– Tôi biết lấy gì mà dâng Phật đây?

Sư đáp:

– Tâm tức thị Phật, Phật tức thị tâm. Chỉ dâng tấm lòng mình là đủ.

Sư không ngờ ác Lai đã rút mũi mác nhanh như cắt, tự rạch bụng mình lôi ra cả một mớ gan ruột đưa cho sư và nói:

– Nhờ hoà thượng đưa hộ dâng lên đức Phật.

Sư lấy làm bối rối quá. Chỉ vì ác Lai hiểu nhầm lời nói của mình. Bây giờ biết làm thế nào đây. Cuối cùng sư ta đành nhìn vào cặp mắt của ác Lai gật đầu, nhận lời rồi gói bộ lòng của con người đáng thương đó lại và quảy quả lên đường.

Sư vừa đi được mấy ngày thì khu rừng rậm chấm dứt, biển lộ ra trước mặt mênh mông bát ngát. Nước trời một vẻ trông rất vui mắt, nhưng trong bụng sư thì chẳng vui chút nào. Món lễ vật của Ðức Phật đè nặng lên vai. Nếu chỉ có thế thì không gì lo ngại cho lắm. Khổ một nỗi là mùi thối của bộ lòng kia xông ra khó tả. Sư đã bọc nó ba tầng bốn lớp mà mùi thối vẫn nồng nặc. Sư lẩm bẩm:

– Như thế này thì các nhà quán dọc đường còn ai dám chứa mình.

Qua ngày hôm sau, không thể chịu nổi nữa, sư bèn vứt bộ lòng ác lai xuống biển.

Nhà sư đi mãi rồi cũng đến Tây Trúc. Nhưng khi phủ phục trước Phật Ðài nói lên nỗi thắc mắc của mình vì sao chưa được đắc đạo thì bỗng nhiên trên điện cao có tiếng vọng xuống bảo:

– Còn thiếu một vật nữa mới thành chính quả.

Sư rất đỗi kinh ngạc, cố ngước mắt nhìn lên một tí. Trên cao vòi vọi sư thấy Ðức Phật ngự giữa toà sen sáng chói, sau lưng có bóng dáng hai người tựa hồ hai mẹ con ác Lai. Sư bỗng hiểu hết: Ðức Phật đã rõ sự thiếu thành thực, thiếu tận tâm của mình rồi, còn mẹ con ác Lai nay đã thành chính quả chỉ nhờ sự ngộ đạo đột ngột và chân thành trong phút chốc. Sư nằm phục vị hồi lâu, trong lòng hổ thẹn vô cùng.

Nhà sư trẻ sau đó lại trở về chốn cũ tìm lại bộ lòng Tuy biển mênh mông và sâu kín, nhưng sư cũng cố lặn hụp để mong thấy lại món quà dâng Phật mà ác lai gửi cho mình. Sư nghĩ chỉ có làm thế mới dám nhìn lại mẹ con ác Lai và hy vọng gần gũi toà sen Ðức Phật. Sư bơi lên lặn xuống mãi. Sau đó sư hoá làm loài cá mà người ta vẫn gọi là cá he cũng gọi là cá nược hay có nơi gọi là cá ông sư. Vì cho đến ngày nay dòng dõi loài cá đó còn nào con nấy có cái đầu trọc như đầu ông sư và vẫn làm việc của nhà sư, nghĩa là chúng đi hàng đàn, cứ lặn xuống nổi lên luôn, không chịu nghỉ.

Những người đánh cá còn nói loài cá he rất ghét những ai trêu chọc mình. Ai trêu chọc nghĩa là gợi lại chuyện cũ của tổ tiên chúng nó, chúng nó sẽ làm đắm thuyền rách lưới. Trái lại, ai khen ngợi, reo hò thì chúng sẽ lặn xuống nổi lên cho mà xem.

II. Tìm hiểu thêm

1. Thể loại

Truyện Sự tích cá he thuộc thể loại truyện cổ tích.

2. Tóm tắt truyện cổ tích

Truyện kể về một ông sư trẻ tu hành nhiều năm nhưng vẫn chưa đắc đạo, quyết tâm lên đường sang Tây Trúc tìm Phật. Trên đường đi, ông cứu được mẹ con Ác Lai – vốn là kẻ ăn thịt người – và cảm hóa họ bằng đạo Phật. Trước khi chia tay, Ác Lai vì quá thành tâm đã rạch bụng lấy bộ lòng gửi ông sư dâng lên Phật. Giữa đường, vì không chịu nổi mùi hôi, ông sư vứt bộ lòng xuống biển. Khi đến được đất Phật, ông không được đắc đạo vì thiếu lòng thành. Hối hận, ông quay lại tìm bộ lòng và cuối cùng hóa thành cá he – loài cá mang đầu trọc như sư, lặn nổi mãi để chuộc lỗi năm xưa.

3. Bố cục truyện

+ Phần 1 (Từ đầu đến "nhưng nhờ được sự giúp đỡ nên đều qua khỏi, và vẫn cứ tiếp tục cuộc hành trình"): Nhà sư lên đường cầu đạo

+ Phần 2 (Tiếp đến "Những đường nhăn hung ác lúc nãy bây giờ dịu lại"): Cảm hóa mẹ con Ác Lai

+ Phần 3 (Tiếp đến "sư bèn vứt bộ lòng ác lai xuống biển"): Ác Lai gửi lễ vật và ông sư phạm sai lầm

+ Phần 4 (Còn lại): Ông sư không đắc đạo và hóa thành cá he

III. Tìm hiểu chi tiết

1. Vì sao nhà sư không được thành chính quả dù đã tu hành hơn ba mươi năm và đi đến tận Tây Trúc?

- Dù nhà sư rất kiên trì, trải qua bao khó khăn, bệnh tật, đói rét trên hành trình đi tìm Phật, nhưng ông lại thiếu đi yếu tố cốt lõi là lòng thành thực và sự hy sinh đến cùng.

- Khi Ác Lai dâng tặng bộ lòng – biểu hiện cho sự hối cải, thành tâm và tuyệt đối tin vào Phật pháp, nhà sư miệng nhận mà lòng không thật, chỉ vì thấy mùi khó chịu mà nỡ vứt bỏ.

- Hành động ấy cho thấy ông chưa thật sự từ bỏ cái "ngã" của mình, chưa vượt qua được sự khó chịu cá nhân, nên đạo hạnh còn thiếu. Phật không chấp sự dâng lễ vật, mà chấp tấm lòng trọn vẹn. Chính điều đó mà ông không thể đắc đạo.

- Bài học rút ra là: Tâm không trọn thì đường đạo không thông; muốn đạt đến sự giác ngộ cao nhất, không chỉ cần hiểu đạo mà còn phải hành đạo bằng cả tâm và thân, không được do dự, phân vân trước hy sinh.

2. Hành động của Ác Lai có ý nghĩa gì đối với hành trình tu đạo và giá trị nhân văn của truyện?

- Ác Lai từ một kẻ ăn thịt người, hung ác vô cùng, sau một đêm nghe thuyết pháp đã hoàn toàn cải tà quy chính, đến mức dám rạch bụng để hiến tặng nội tạng làm lễ vật.

- Hành động ấy biểu trưng cho một sự ngộ đạo cấp kỳ, sâu sắc, xuất phát từ niềm tin mãnh liệt và tuyệt đối vào giáo lý nhà Phật.

- Câu nói của Ác Lai: “Tôi biết lấy gì dâng Phật đây?” cho thấy sự chân thành tuyệt đối, và khi không có vật gì ngoài thân thể mình, anh ta sẵn sàng hiến dâng chính sự sống để thể hiện lòng thành.

- Điều đó thể hiện rõ quan điểm nhân văn sâu sắc: Ai cũng có thể cải hóa, ai cũng có cơ hội thành Phật, nếu thật tâm hướng thiện – thậm chí kẻ tội lỗi cũng có thể vượt lên chính mình, nếu có niềm tin và lòng thành thực.

- Trong khi đó, nhà sư – tuy là người “đúng đường”, lại thiếu lòng tin trọn vẹn, thể hiện sự chênh lệch giữa hành đạo hình thức và hành đạo bằng tâm.

3. Giá trị nội dung

- Truyện ngụ ngôn mang tính giáo dục sâu sắc về đạo Phật, đặc biệt là lòng thành, sự trọn vẹn trong tu hành và sức mạnh của sự hối cải chân thành.

- Truyện phản ánh một quan niệm nhân đạo sâu sắc: dù là người xấu, nếu biết ăn năn và thay đổi thì cũng có thể đắc đạo.

- Phê phán lối tu hành hình thức, chưa buông bỏ hết tham – sân – si và chưa toàn tâm toàn ý với đạo pháp.

- Đề cao tinh thần từ bi, vị tha, ý chí kiên trì và sự giác ngộ của con người.

4. Giá trị nghệ thuật

- Cốt truyện hấp dẫn, có tính kịch cao, với những tình huống bất ngờ như việc Ác Lai rạch bụng dâng lòng, nhà sư vứt bỏ lễ vật, và đoạn kết hóa thành cá he.

- Nhân vật được xây dựng sinh động, có chiều sâu tâm lý, đặc biệt là sự đối lập giữa ông sư và Ác Lai.

- Ngôn ngữ kể chuyện mộc mạc, chân chất, giàu màu sắc dân gian và truyền cảm.

- Chi tiết giàu biểu tượng: như bộ lòng đại diện cho sự chân thành, cá he đại diện cho sự chuộc lỗi, đầu trọc mang nét đặc trưng nhà sư.

- Kết thúc bằng truyền thuyết dân gian về loài cá he, vừa mang màu sắc huyền thoại, vừa thể hiện tinh thần triết lý nhà Phật.