Đọc truyện: Sự tích cây nhãn (tóm tắt, thể loại, bố cục, tìm hiểu chi tiết câu chuyện)

TRUYỆN CỔ TÍCH SỰ TÍCH CÂY NHÃN

I. Đọc truyện

SỰ TÍCH CÂY NHÃN

Một em bé nọ vô tình tìm được một cái trứng Rồng, sau khi trứng nở ra Rồng con đã ở lại với em. Cùng lúc đó, có một tên cướp vì muốn làm vua nên quyết tâm lấy được mắt Rồng. Khi hắn sai Quạ đến lấy Rồng con đã bị mù nhưng may mắn thay đã tìm được cách. Mắt Rồng sau khi trồng nên một cái cây đã thành những quả về sau gọi là Long Nhãn.

Ngày xưa… xưa.. xưa, có một tên ăn cướp, cướp được rất nhiều của, cất được rất nhiều nhà, mà vẫn chưa thỏa lòng tham. Hắn không chỉ muốn giàu, hắn còn muốn làm vua. Quạ Tinh có lần mách với hắn: “Muốn làm vua không khó, chỉ cần có một con mắt Rồng gắn vào mắt mình là được…”. Thế là hắn ta liền bảo Quạ Tinh:

– Vậy thì Quạ Tinh hãy đi tìm cho ta con mắt của Rồng! Ta lên làm vua, Quạ Tinh muốn gì, ta cho nấy… Quạ Tinh vâng dạ nhưng chưa biết là sẽ tìm được mắt Rồng ở đâu.

Ở vùng đầu nguồn một con sông lớn kia, có một em bé nhà nghèo nọ, ngày ngày thường ra sông lấy nước về cho mẹ. Một hôm em bỗng nhặt được một quả trứng to: đó là một quả trứng Rồng. Rồng mẹ lần ấy để lạc mất một quả trứng mà không hay. Trứng bị nước lôi đi. Trứng ra gặp suối. Trứng xuống gặp sông. Trứng lọt vào đôi mắt của em bé. Hai bàn tay của em bé ôm trứng, mang chạy vội về nhà. Mấy ngày sau, trứng nở. Một con Rồng con chui ra. Em bé hoảng sợ. Rồng con liền nói với em:

– Tôi không phải là rắn đâu, tôi là Rồng con. anh cho tôi sống với anh. Tôi sẽ giúp ích cho mọi người. Em bé hỏi Rồng con:

– Mẹ Rồng đâu rồi? Rồng không đi tìm mẹ ư?

– Họ hàng Rồng có lệ hễ lạc đâu thì cứ tự lo sống ở đấy, anh cho tôi được chung mẹ với anh nhé!

– Được! – Mẹ em bé biết chuyện cũng đồng ý nhận Rồng làm con. Bà dặn:

– Hai anh em phải thương nhau thì mẹ mới vui lòng!

Ngày ngày em bé và Rồng con ra tắm ở sông. Ngày ngày Rồng con lại tập phun nước. Rồng con bảo:

– Em tập phun nước để sau này, những ngày khô hạn, em bay đi lấy nước về phun giúp mẹ và bà con trồng lúa, trồng ngô. Em bé gật đầu.
Tối đến. Rồng con bay lên lưng chừng núi cao, tìm một đám mây để ngủ. Sáng sớm Rồng con lại bay về với mẹ và anh. Một hôm em bé và Rồng con đang tắm thì Quạ Tinh bay qua. Thấy Rồng con, Quạ Tinh đỗ lại trên một cành cây thật kín để nhìn. Quạ Tinh mừng lắm.

– Đúng là rồng chứ không phải là rắn! Chỉ có rồng mới phun được nước như thế kia! Nó mừng quá, bay về mách với chủ. Tên ăn cướp cũng mừng lắm. Nó bảo với Quạ Tinh:

– Vậy thì mày hãy đi móc trộm mắt của Rồng con về cho ta. Ta lên làm vua, mày muốn gì, ta cho nấy. Quạ Tinh bối rối một lúc rồi nói:

– Nhưng sức Rồng con còn bay nhanh, bay xa gấp mấy sức tôi. Vuốt nó lại sắc gấp mấy vuốt tôi. Chú phải cùng đi với tôi thì may ra mới trộm được mắt của nó.

– Nó bị móc mất mắt thì còn thấy gì mà bay đuổi theo mày được.

– Tôi chỉ móc mỗi lần được một mắt. Mà chủ cũng chỉ cần một con mắt rồng là đủ lên làm vua rồi…

– Thế ta phải làm gì?

– Rồng con ngủ trên một đám mây ở lưng chừng núi. Tôi móc được mắt thì thả ngay xuống cho chủ. Rồng con có bay theo đuổi, tôi sẽ bảo là không biết. Rồng con sẽ thôi không đuổi tôi nữa. Tên ăn cướp lo lắng:

– Nhưng nó sẽ bay tìm ta…

– Chủ cứ đón cho được mắt rồng, rồi chui vào một đám cây mây mà ngồi. Mây nhiều gai, Rồng con sẽ sợ, không dám chui vào đấy đâu. Tên ăn cướp vẫn chưa hết lo:

– Chẳng lẽ, ta lại cứ phải ngồi mãi ở trong đấy hay sao?

– Mất một mắt rồi, chỉ ngày sau, con mắt còn lại của Rồng con cũng sẽ hỏng nốt. Rồng con sẽ bị mù. Lúc ấy chủ cứ đàng hoàng ra về. Nhưng chủ nhớ là phải bọc mắt rồng trong rêu ướt thì sau này mới gắn vào mắt chủ được đấy!

– Ta nhớ rồi! Tên ăn cướp và Quạ Tinh ra đi.

Khuya đó, Rồng con đang ngủ ngon trên một đám mây trắng ở lưng chừng núi thì bỗng thấy đau nhói ở một bên mắt. Quạ Tinh đã dùng mấy móng chân sắc nhọn của nó, móc được con mắt bên phải của Rồng con rồi. Nó thả ngay con mắt sáng rực của Rồng con xuống cho chủ nó. Chủ nó liền đưa cái vợt lớn đan bằng tơ mỏng, đón lấy rất nhẹ nhàng như đón một ngôi sao rơi. Rồi lão ta cẩn thận bọc con mắt quý vào ngay trong một nắm rêu ướt và chui vào một bụi gai mây rậm rịt, ngồi im ở đấy. Ở trên này, Rồng con đang bay đuổi theo Quạ Tinh. Quạ Tinh vừa chạy trốn vừa hét to:

– Sao anh lại đuổi đánh tôi? Chính tôi thấy một con chim cắt to lớn nó vừa móc mắt của anh và bay vào trốn ở trong cái hang đá bên dưới kia kìa.

Rồng con nhìn vào chân, vào mỏ của Quạ Tinh, thấy không có gì ngỡ là Quạ Tinh nói thật. Rồng con quay lại. Chỗ con mắt bị móc mất, máu đỏ chảy ròng ròng.

Tên ăn cướp ngồi im lặng trong bụi gai mây, thấy bóng Rồng con quay lại, sợ quá run lên cầm cập. Rồng con bay vào cái hang đá rộng. Cái hang trống không! Trời vừa sáng rõ, Rồng con đau quá bay đi gặp em bé ở bờ sông. Thấy Rồng con mất một mắt, máu chảy ròng ròng, em bé thương quá, ôm lấy Rồng con mà khóc:

– Sao thân em lại đến nỗi này?

– Em đang ngủ thì có một con chim đến móc trộm mắt em.

– Phải tìm cho được nó! Em bé chạy ngay về nhà xách cung tên, dắt thêm con dao nhỏ và cùng Rồng con ngược lên chỗ núi cao. Đến chỗ bụi mây gai, em bé chợt nhìn thấy tên ăn cướp đang ngồi thu lu trong ấy.

– Ông làm gì lại ngồi ở đây? Ông có thấy con chim cắt nào to lớn thường bay qua đây không?

– Có! Có! Nó vừa bay về ngả này! Tên ăn cướp vừa nói, vừa chỉ tay lên phía trên. Hắn sơ hở để con mắt rồng ở trên tay lóe sáng lên một tí. Em bé định đi, bỗng dừng lại:

– Ông cầm cái gì ở trong tay mà sáng lên như con đom đóm ấy?

– À! à! Đúng là mấy con đom đóm!

– Nhưng mùa này làm gì có đom đóm? Em bé liền cất tiếng gọi Rồng con lúc này vẫn đang bay ở bên trên.

– Rồng ơi! Mắt của em đây rồi!

Tên ăn cướp biết là bị lộ liền xách lưỡi rìu con lao ra. Gai mây níu hắn lại. Phải luống cuống một lúc hắn mới chui ra được. Hắn huơ cái rìu chém vào đầu em bé. Em bé nhanh mắt tránh khỏi và luồn qua tay hắn đâm một nhát vào nách hắn. Hắn rú lên. Suýt nữa thì hắn đánh rơi con mắt của Rồng con mà hắn vẫn giữ khư khư trong bàn tay kia.

– Rồng ơi! Hãy giúp anh giết chết tên này!

Tên ăn cướp hoảng hốt tháo chạy. Rồng con bay đuổi theo. Em bé đợi cho tên cướp chạy được vài bước thì giương cung lên, bắn một phát đúng vào sau ót nó. Nó lại rú lên và ngã sấp xuống. Con mắt Rồng văng ra, sáng rực lên như ngôi sao hôm, rồi mờ lịm đi liền sau đó. Em bé chạy lại, nhặt lên. Thôi hỏng mất mắt của Rồng con rồi! Con mắt của Rồng con đã lấm lem những đất và sạn. Em bé vội chạy ra suối rửa ngay, nhưng mắt Rồng con đã hỏng thật rồi. Rồng con cũng vừa bay đáp xuống suối, nằm bên cạnh em bé. Nhìn con mắt đã đục trắng, Rồng con buồn lắm nhưng Rồng con không muốn để anh mình phải khổ vì mình. Rồng con nói:

– Không lo! Em có bị mù thì đã có tiếng anh dẫn đường cho em bay. Với lại em thuộc hết mọi lối, mọi nẻo ở vùng này rồi! Em bé thở dài nói:

– Mẹ mà biết em hỏng mắt, mẹ sẽ buồn khổ lắm đấy!

– Anh đừng cho mẹ biết làm gì!

– Một vài ngày còn được, giấu mãi thì giấu làm sao! Nhưng này…

– Anh bảo sao…

– Em ngủ trên mây, sao tên ăn cướp kia lại có thể móc trộm mắt của em được?

– Ừ nhỉ! Thôi đúng là con Quạ Tinh kia rồi! Rồng con nói chưa dứt lời, một cái bóng đen bỗng từ trên cao lao xuống rồi vút bay lên. Con mắt Rồng bị hỏng đang để trên tảng đá biến mất trong chớp mắt. Như một luồng gió, Rồng con vụt đuổi theo. Lần này thì Quạ Tinh không còn cách gì để chối cãi và lẩn trốn được nữa. Rồng con lôi cổ Quạ Tinh về đặt trước mặt em bé và nói:

– Chính con quái này đã móc trộm mắt em cho chủ nó! Em bé nhìn con Quạ Tinh, rút ngay con dao sắc như nước và giơ lên. Bỗng em hạ xuống:

– Này con Quạ Tinh kia! Sao mắt Rồng con đã hỏng, mày lại còn cố cướp mang đi định để làm gì? Quạ Tinh run lẩy bẩy, đầu cúi lạy lia lịa và nói:

– Anh tha chết cho tôi, tôi sẽ nói…

– Mày nói đi! Quạ Tinh nhanh nhảu:

– Tôi nghe bà Tiên ở núi Ngũ Sắc bảo rằng: Mắt Rồng mới hỏng đem lăn đất, chôn sâu đúng một gang tay, mười ngày tưới sữa, mười ngày tưới mật, thì sẽ mọc thành cây. Cây sẽ kết quả. Trong hàng vạn quả, sẽ có hai quả có thể đem gắn lại cho anh rồng nào bị mù. Mắt rồng sẽ sáng lại như cũ. Em bé liền hỏi thêm:

– Chủ mày chết rồi, mày định mang con mắt rồng này về cho ai?

– Cho con chủ tôi! Vì con chủ tôi lên làm vua thì cũng như chủ tôi làm vua. Tôi muốn gì sẽ được nấy!

– Ta tạm tha chết cho mày, nhưng mày hãy vào mà sống trong cái lồng bằng gai này. Rồi gắng mà đợi đến ngày con của chủ mày lên làm vua!

Sau đó em vội vàng chạy về nhà nhờ mẹ đem con mắt bị hỏng của Rồng con lăn khe khẽ lên trên một lớp đất màu nâu thật mịn. Bà mẹ thương Rồng con lắm, cố lăn thật nhẹ nhàng. Biết mắt Rồng hỏng rồi mà mẹ cứ sợ mắt Rồng đau. Lăn xong, chính tay mẹ lại cẩn thận đem chôn sâu đúng một gang tay. Mười ngày liền, mẹ đi xin sữa của các bà mẹ trong vùng về tưới, mỗi buổi sáng mười giọt. Mười ngày sau, mẹ lại xin mật về tưới tiếp, mỗi buổi sáng cũng đúng đủ mười giọt. Một mầm cây liền đó bỗng mọc lên.

Trong lúc đó thì Rồng con đã hỏng mất con mắt bên kia và ngày ngày đã phải tập bay mò. Bay gần gần rồi bay xa hơn. Em bé từ dưới đất, chỉ đường cho Rồng con tập bay. Những ngày đầu, có lúc Rồng con bay nhầm, đâm cả vào cây, vào đá. Mãi rồi mới quen dần. Nhưng Rồng con vẫn thèm được nhìn thấy ánh nắng và trời đất, cây cỏ và dòng sông, nhất là thấy mặt mẹ mình, anh mình… Rồng con thèm vậy mà chẳng dám nói ra. Chỉ biết là càng ngày càng thấy thèm hơn.

Cái mầm cây mọc từ mắt Rồng lớn lên vùn vụt. Đúng mười hai tháng, cây ra quả. Quả lớn lên, nhìn rất giống con mắt của Rồng con khi đã lăn trên lớp đất mịn màu nâu. Quả sai đến hàng nghìn, hàng vạn. Một đêm cuối tháng Sáu, rất tối trời, em bé ra nhìn và thấy trong hàng nghìn, hàng vạn quả đó, có hai quả sáng bừng lên. Em hái xuống, bóc hết vỏ ngoài. Một đôi mắt Rồng trẻ tươi, sáng rực hiện ra. Em liền gọi Rồng con đến và gắn cho Rồng con. Rồng con liền có lại đôi mắt sáng và đẹp như ngày trước. Rồng con mừng quá nhìn em bé khóc ròng. Những giọt nước mắt của Rồng con thật là trong, trong như những giọt sương ở lưng chừng núi.

Năm đó, cả vùng bị khô cạn, Rồng con vừa kịp có lại đôi mắt sáng để nhanh nhẹn bay đi lấy nước về phun giúp bà con trong vùng trồng lúa, trồng ngô. Cả vùng đều vui mừng khôn xiết.

Ngoài hai quả quý đã hái rồi, những quả cây còn lại, lấy xuống, ăn rất thơm và ngọt. Và sau lần vỏ màu đất, cái cùi trong, bóc lấy cái hạt đen, cũng nhìn rất giống như mắt của Rồng. Quả ấy là quả Nhãn ngày nay.

Nhãn là tên gọi tắt còn gọi đủ là Long Nhãn. Long Nhãn nghĩa là mắt rồng! Và cũng vì trước kia, vào mùa hè, rồng hay phun nước giúp người nên khi nào thấy có nhiều Nhãn, các cụ thường hay bảo là năm ấy sẽ có nhiều mưa và có thể con nước sẽ lên to…

II. Tìm hiểu thêm

1. Thể loại

Truyện Sự tích cây nhãn thuộc thể loại truyện cổ tích.

2. Tóm tắt truyện cổ tích

Một em bé nghèo nhặt được quả trứng Rồng bị lạc. Sau khi trứng nở, Rồng con ở lại sống với em và được mẹ em bé nhận làm con nuôi. Rồng con chăm chỉ học phun nước để giúp dân khi hạn hán.

Một tên cướp muốn làm vua nên sai Quạ Tinh đi móc mắt Rồng vì tin rằng có được mắt Rồng sẽ trở thành vua. Một đêm, Quạ Tinh móc trộm một mắt Rồng khi nó đang ngủ. Em bé cùng Rồng đi tìm lại được mắt, nhưng mắt đã hỏng. Sau đó Quạ Tinh tiết lộ bí quyết: nếu đem mắt Rồng chôn đúng cách sẽ mọc thành cây, kết quả – trong đó có hai quả có thể trả lại mắt cho Rồng. Em bé và mẹ làm theo, cây mọc quả Long Nhãn. Em tìm được hai quả sáng nhất, gắn lại cho Rồng. Rồng con sáng mắt, giúp dân chống hạn. Những quả còn lại trở thành trái nhãn ngày nay.

3. Bố cục truyện

+ Phần 1 (Từ đầu đến "Hai anh em phải thương nhau thì mẹ mới vui lòng!"): Rồng con ra đời và sống với em bé

+ Phần 2 (Tiếp đến "Tên ăn cướp và Quạ Tinh ra đi"): Âm mưu của tên cướp và Quạ Tinh

+ Phần 3 (Tiếp đến "mẹ sẽ buồn khổ lắm đấy!"): Rồng mất mắt, em bé giúp tìm lại

+ Phần 4 (Còn lại): Hồi sinh ánh sáng và sự tích quả Long Nhãn

III. Tìm hiểu chi tiết

1. Vì sao Rồng con vẫn luôn hy vọng và kiên cường sau khi mất mắt, không chịu bỏ cuộc?

Rồng con không chỉ là một con vật có sức mạnh, mà còn là một biểu tượng cho lòng dũng cảm và vị tha. Dù mất mắt – điều tưởng chừng như tuyệt vọng – Rồng con vẫn không nản lòng, vì nó nghĩ cho người khác trước tiên: “Em có bị mù thì đã có tiếng anh dẫn đường cho em bay.” Điều này thể hiện tình yêu thương em dành cho anh nuôi và mẹ, không muốn ai phải đau khổ vì mình. Tinh thần đó là biểu hiện của nghị lực sống, của niềm tin rằng, dù hoàn cảnh thế nào cũng phải vươn lên, sống có ích. Đây là bài học sâu sắc cho người đọc, đặc biệt với trẻ em về lòng mạnh mẽ và hy sinh.

2. Truyện gửi gắm điều gì thông qua chi tiết “trồng mắt Rồng thành cây sinh quả Long Nhãn”?

Chi tiết ấy vừa mang tính kỳ ảo, vừa giàu biểu tượng nhân văn. Mắt Rồng – một thứ bị coi là đã hỏng, tưởng chừng vô dụng – qua sự chăm sóc bằng tình thương (sữa mẹ), sự ngọt ngào của lòng kiên nhẫn (mật ong), lại sinh ra sự sống mới. Nó đại diện cho khát vọng phục hồi, chữa lành và tái sinh. Đây không chỉ là sự tích giải thích quả nhãn, mà còn ẩn dụ về sức mạnh của yêu thương, sự chăm chút tận tụy và niềm tin vào điều kỳ diệu. Cây Long Nhãn là kết quả của tình người – nơi đau khổ không bị quên lãng mà được biến thành hy vọng và ngọt ngào.

3. Giá trị nội dung

+ Ca ngợi tình cảm gia đình, tình anh em sâu sắc: Dù không cùng huyết thống, em bé và Rồng con vẫn yêu thương nhau như ruột thịt. Em bé hết lòng vì em nuôi, không quản hiểm nguy.

+ Phê phán lòng tham lam và ác độc: Tên cướp vì ham quyền lực đã không từ thủ đoạn, cuối cùng phải nhận kết cục bi thảm. Quạ Tinh đại diện cho cái xấu bị trừng trị.

+ Đề cao đức hy sinh, lòng kiên trì và khát vọng sống tốt: Rồng con chấp nhận mù nhưng vẫn muốn giúp người. Em bé không từ bỏ hy vọng, kiên trì cứu em.

+ Giải thích nguồn gốc quả nhãn theo lối nhân gian huyền thoại hóa: Qua truyện, quả nhãn được thêu dệt là “mắt Rồng” mang hình dáng và ánh sáng của sự hy sinh, hồi sinh và yêu thương.

4. Giá trị nghệ thuật

+ Sử dụng yếu tố kỳ ảo và nhân hóa sinh động: Trứng Rồng, Rồng con biết nói, Quạ Tinh xảo quyệt… tạo không khí hấp dẫn, thu hút.

+ Tình tiết kịch tính, bất ngờ và logic: Từ việc mất mắt, tìm lại, trồng mắt hóa cây – dẫn dắt hợp lý và hấp dẫn.

+ Ngôn ngữ dân gian gần gũi, giản dị: Truyện dễ hiểu, thích hợp cho cả người lớn lẫn trẻ em, truyền tải bài học đạo đức qua lời kể mộc mạc.

+ Hình tượng biểu tượng giàu ý nghĩa: Mắt Rồng là ánh sáng, sự sống; quả nhãn là kết tinh của tình yêu thương và niềm tin.