Đọc truyện: Sự tích đầm mực (tóm tắt, thể loại, bố cục, tìm hiểu chi tiết câu chuyện)

TRUYỆN CỔ TÍCH SỰ TÍCH ĐẦM MỰC

I. Đọc truyện

SỰ TÍCH ĐẦM MỰC

Năm ấy vùng Thanh Đàm trời làm đại hạn. Ông thầy đồ đã hai nhờ hai người học trò là anh em thuồng luồng làm mưa. Hai anh em đã giúp làm mưa sau đó bị ông Trời phát hiện và xử tội hai anh em thuồng luồng. Cái nghiên mực của thầy đồ trôi về làm đen cả nước cái đầm ấy, người ta gọi là đầm Mực.

Ngày ấy vào đời nhà Trần có một cụ đồ nho ở xã Quang Liệt tên là Chu An. Học vấn của cụ sâu và rộng. Cũng vì tiếng tăm của cụ truyền khắp mọi nơi nên học trò xa gần đến học rất đông.

Về sau nhà vua nghe tiếng, vời cụ về kinh giao cho trông nom trường Quốc tử và dạy thái tử học. Cụ để nhà lại cho vợ con rồi đi nhậm chức. Nhưng được hơn một năm đã thấy cụ chống gậy trở về. Cụ bảo mọi người rằng:

– Ta không thể chịu được bảy tên quyền thần dối vua hại nước!

Từ đó người ta thấy cụ trở lại nghề dạy học. Lần này những người đến xin “Nhập môn” đông vô kể. Cả một cái gò cao ở xóm Văn phải dựng thêm ba bốn mái nhà nữa mới đủ chỗ để chứa học trò. Nhà trong xóm chật ních những anh đồ nho, đủ mặt người kinh, người trại. Đó là chưa kể những người ở quanh vùng hàng ngày cơm đùm cơm gói đi về học tập.

Trong số học trò của cụ có hai anh em con vua Thủy . Nghe tiếng cụ đồ, vua Thủy cũng cho con lên học. Ngày ngày hai anh em đến bờ sông trút lốt thuồng luồng ở nước rồi lên đất, nói năng, cử chỉ không khác gì người trần.

Một hôm cụ đồ đang chấm bài thì anh trưởng tràng đến kể cho biết rằng sáng hôm nay, khi chưa rõ mặt người, anh có việc đi chợ huyện đến cầu Bưa tình cờ dưới sông có hai người đi trên mặt nước tiến vào bờ:

– Đúng là hai anh em nhà Gàn thầy ạ! Con đầu tiên sợ nhưng cũng cố đi theo. Quả nhiên họ vào đây. Thầy bảo bây giờ nên làm thế nào?

Cụ đồ gật gù đáp:

– Con cứ để yên mặc họ, con ạ! Nếu là quỷ thần mà họ chuộng đạo thánh hiền thì lại càng hay chứ sao!

Năm ấy vùng Thanh Đàm trời làm đại hạn. Suốt từ cuối năm ngoái cho đến tháng Hai năm nay không có lấy một giọt mưa. Đồng ruộng nứt nẻ. Mấy đám lúa, đám ngô cứ héo dần. Thấy mọi người nhao nhác, cụ đồ sốt ruột không kém.
Một chiều kia sau buổi học, cụ đồ lưu hai anh em chàng Gàn ở lại rồi bảo:

– Thầy muốn các con thương đến dân một chút.

Hai anh em là bộ ngơ ngác không nói gì. Thấy họ còn giấu mình, ông cụ nói:

– Các con bất tất phải giấu. Thầy đã biết cả. Bây giờ đây chỉ có các con là cứu được dân sự. Các con hãy làm mưa cho họ nhờ.

Hai anh em đưa mắt nhìn nhau, hồi lâu bảo cụ:

– Dạ, nhưng hiềm vì sông hồ đều có lệnh “phong bế” cả thì lấy đâu ra nước bây giờ.
Ông cụ khẩn khoản:

– Các con nghĩ thử xem có thể lấy nước ở đâu được không. Không cứu được nhiều thì ta hẵng tạm cứu ít vậy!

Hai anh em ngần ngừ hồi lâu rồi chỉ vào nghiên mực đặt trên án thư, bảo cụ đồ:

– Dạ, oai trời thì rất nghiêm nhưng lời của thầy thì rất trọng. Chúng con xin vâng lời thầy. Chúng con sẽ dùng nước ở nghiên mực này tạm thấm nhuần trong một vùng vậy.

Cụ đồ mừng rỡ chạy lại án thư bê cái nghiên mực lớn còn đầy mực và cả quản bút lông của mình thường dùng, đưa cho họ. Hai anh em đỡ lấy rồi cả ba người cùng tiến ra bờ sông. Đến nơi họ xắn ống tay áo rồi sau đó em bưng nghiên mực, anh cầm quản bút nhúng mực vẩy lên trời nhiều lần. Đoạn họ vứt cả nghiên lẫn bút xuống nước, cúi vái cụ đồ rồi biến mất.

Đêm hôm ấy quả nhiên mây mù tối tăm rồi mưa một trận như trút. Cụ đồ vừa mừng vừa sợ , suốt đêm chạy ra chạy vào không ngủ. Sáng dậy, điều mà ai nấy đều lấy làm lạ là nước chỉ lênh láng suốt mấy cánh đồng trong vùng Thanh Đàm mà thôi. Hơn nữa sắc nước chỗ nào chỗ nấy đều đen như mực. Trận mưa đêm hôm đó quả cứu vớt được biết bao nhiêu là ruộng lúa, ruộng ngô và các hoa màu khác. Dân trong vùng Thanh-đàm lại vui vẻ như xưa.

Nhưng trong lúc đó ở thiên đình, các thiên thần đều lấy làm lạ về một trận mưa bất ngờ. Ngọc hoàng nổi giận sai một thiên thần đi bắt cho được thủ phạm trị tội. Và cả hai anh em đều không thoát được khỏi lưới trời nghiêm ngặt: cả hai đều rơi đầu dưới lưỡi búa của thần sét.

Xác của họ hiện nguyên hình là hai con thuồng luồng song đầu một nơi mình một nẻo, giạt vào gậm cầu Bưu. Cụ đồ nghe tin rất thương xót. Cụ khóc và cụ bắt tất cả học trò đưa đám chôn hai con thuồng luồng. Khăn áo hôm ấy trắng phau cả một bờ sông. Xác hai con vật được chôn cất một cách tử tế ở bên trên cầu và cũng đắp thành nấm như mộ của người.

Cái nghiên mực của cụ đồ Chu An sau đó trôi về làng Quỳnh-đô làm đen cả nước cái đầm ấy, ngày nay người ta vẫn quen gọi là đầm Mực. Còn quản bút thì trôi về làng Tó cho nên cho nên các cụ thường truyền rằng nhờ thế làng Tó tức làng Tả Thanh Oai bây giờ mời có lắm người học hành đỗ đạt. Còn chỗ ngôi mộ hai con quái vật tức hai anh em thuồng luồng sau đó người ta lập miếu thờ ngày nay còn có tên là miếu Gàn.

II. Tìm hiểu thêm

1. Thể loại

Truyện Sự tích đầm mực thuộc thể loại truyện cổ tích.

2. Tóm tắt truyện cổ tích

Vào thời nhà Trần, cụ đồ Chu Văn An nổi tiếng học rộng, dạy giỏi, học trò khắp nơi tìm đến. Sau một thời gian ra kinh dạy học và làm quan, cụ từ quan vì không chịu nổi đám quyền thần, về quê tiếp tục dạy học.

Trong số học trò của cụ có hai anh em thuồng luồng – con vua Thủy – lên học đạo. Khi vùng Thanh Đàm gặp đại hạn, cụ đồ đã nhờ hai anh em thuồng luồng giúp dân làm mưa. Hai người chấp thuận, dùng mực trong nghiên của cụ vẩy lên trời tạo mưa. Đêm đó, trời mưa to, cứu cả cánh đồng, nhưng nước lại đen như mực.

Việc bị Thiên đình phát hiện, cả hai anh em bị trừng phạt, bị chém đầu. Cụ đồ thương xót, cùng học trò chôn cất và lập miếu thờ. Nghiên mực và bút trôi đi tạo nên những địa danh mang dấu ấn văn hóa. Đầm nước đen gọi là đầm Mực, còn làng Tả Thanh Oai thì có nhiều người học giỏi, thi đỗ vì nhận được quản bút trôi về.

3. Bố cục truyện

+ Phần 1 (Từ đầu đến "thánh hiền thì lại càng hay chứ sao"): Cụ Chu Văn An và hai học trò đặc biệt

+ Phần 2 (Tiếp đến "vứt cả nghiên lẫn bút xuống nước, cúi vái cụ đồ rồi biến mất"): Giúp dân làm mưa và cái giá phải trả

+ Phần 3 (Còn lại): Trừng phạt và hậu tích

III. Tìm hiểu chi tiết

1. Vì sao cụ Chu Văn An chấp nhận dạy hai con thuồng luồng là học trò, dù biết họ là thần linh hóa thân?

Cụ Chu Văn An là người đề cao đạo học, lòng nhân ái, không phân biệt thân phận. Việc ông dạy cả hai anh em thuồng luồng cho thấy:

• Tư tưởng giáo dục tiến bộ: Học trò là người hay vật, miễn tôn trọng đạo lý, đều đáng được chỉ dạy.

• Tư cách của bậc thầy mẫu mực: Không thiên vị, không kỳ thị, tin rằng “quỷ thần mà chuộng đạo thánh hiền thì lại càng đáng quý”.

• Niềm tin vào trí tuệ và lòng nhân bản: Cụ trọng nghĩa hơn hình thức. Chính lòng tin ấy cảm hóa hai thuồng luồng, khiến họ sẵn lòng hy sinh vì lời thầy.

2. Hành động làm mưa của hai anh em thuồng luồng mang ý nghĩa gì?

Hành động đó chứa đựng nhiều tầng ý nghĩa sâu sắc:

• Lòng biết ơn và trung hiếu với thầy: Họ tuân theo lời thầy dạy, sẵn sàng mạo hiểm trái lệnh thiên đình để cứu dân, thể hiện lòng trung nghĩa cao cả.

• Sự hi sinh thầm lặng cho cộng đồng: Biết làm sẽ bị xử tội nhưng họ vẫn dấn thân vì nhân dân vùng Thanh Đàm. Đây là biểu tượng cho sự hi sinh vì nghĩa lớn.

• Khẳng định đạo học là sức mạnh thiêng liêng: Chỉ bằng nghiên mực và cây bút – biểu tượng của trí thức – mà họ đã tạo ra mưa, cứu sống mùa màng. Điều này cho thấy: tri thức, lòng trung nghĩa và đạo học có sức mạnh vượt qua thiên tai, nghịch cảnh.

3. Giá trị nội dung

• Tôn vinh tấm gương thầy Chu Văn An: Truyện thể hiện cụ là một nhà giáo mẫu mực, có lòng yêu nước, thương dân, khinh ghét kẻ gian tà. Truyện cổ tích hóa cuộc đời cụ để lưu giữ hình tượng thầy giáo lý tưởng muôn đời.

• Ca ngợi đạo thầy trò: Hai học trò thần linh sẵn sàng hi sinh thân mình để giữ trọn đạo lý với người thầy. Mối quan hệ ấy được xem trọng hơn cả phép trời, tạo thành bài học đạo đức sâu sắc.

• Tinh thần nhân nghĩa, cứu dân độ thế: Cả thầy lẫn trò đều vì dân mà dấn thân. Sự nhân đạo được tôn lên như giá trị cốt lõi của bậc trí thức và những người học đạo.

• Giải thích nguồn gốc địa danh: Truyện còn mang yếu tố dân gian nhằm lý giải tên gọi như đầm Mực, làng Tả Thanh Oai, miếu Gàn, qua đó gắn yếu tố lịch sử – văn hóa – tâm linh vào đời sống dân tộc.

4. Giá trị nghệ thuật

• Yếu tố kỳ ảo được sử dụng linh hoạt: Có thuồng luồng hóa người, làm mưa từ mực viết, lệnh cấm của thiên đình, thần sét… tạo nên thế giới thần thoại hấp dẫn nhưng vẫn gần gũi.

• Kết hợp giữa truyền thuyết – lịch sử – cổ tích: Nhân vật chính là người có thật (Chu Văn An) nhưng được bao phủ bởi những chi tiết huyền ảo, làm tăng giá trị biểu tượng và truyền cảm hứng cho đời sau.

• Ngôn ngữ mộc mạc, đậm màu sắc dân gian: Câu chuyện được kể bằng ngôn ngữ dễ hiểu, gần gũi với đời sống người dân, tạo nên tính truyền miệng rộng rãi.

• Kết cấu hợp lý, hấp dẫn: Mở đầu giới thiệu cụ đồ, phát triển bằng tình tiết kỳ ảo, cao trào là trận mưa và cái chết của hai anh em, kết thúc mang yếu tố huyền tích – địa danh – truyền đời.