Đọc truyện: Sự tích núi Mẫu tử (tóm tắt, thể loại, bố cục, tìm hiểu chi tiết câu chuyện)

TRUYỆN SỰ TÍCH NÚI MẪU TỬ

I. Đọc truyện

SỰ TÍCH NÚI MẪU TỬ

Ngày xưa, trên một vùng núi cao tại một tỉnh Đàng trong, có hai vợ chồng nhà nọ đến sinh cơ lập nghiệp. Họ cũng trồng lúa bắp, chăn nuôi gà lợn và săn chim bắt thỏ như mọi nhà khác. Nhưng nhờ của cải của bố mẹ để lại, họ sống có vẻ phong lưu. Vì thế tuy có vất vả, hai vợ chồng vẫn vui thú gia đình với đứa con trai lên năm tuổi.

Đột nhiên một hôm có một người bạn cũ tới thăm. Hai người đàn ông lâu ngày không gặp, tay bắt mặt mừng. Người bạn nói: – “Nghe nói anh chị dời đến ở đây đã lâu. Nay có việc đi lối này, tôi mới ghé thăm được. Sẵn có cặp ngỗng mang tới biếu anh chị”. Chủ hỏi: – “Mấy lâu nay anh ở đâu mà không hề có tin tức gì cả. Chẳng hay anh làm nghề gì?”. – “Tôi chẳng nghề ngỗng gì cả. Chẳng giấu gì anh, từ lâu tôi đi tu tiên để mong đắc đạo. Trong năm năm liền ngồi tù cẳng một nơi, bây giờ có việc phải lên núi”. – “Lên núi để làm gì?” – “Để tìm trầm. Phải có trầm đốt lên khi muốn đạt một lời cầu nguyện. Trầm sẽ đưa lời cầu của mình lên cung Tam-thanh. Nhờ đó “chư tiên” mới biết được điều ước muốn của mình và sẽ cho mình như nguyện”. Chủ lại hỏi: – “Núi rừng trùng điệp, cây cối bạt ngàn, làm sao mà tìm cho ra trầm?”. Khách đáp: – “Khó gì. Tìm trầm phải ngậm ngải”. Nói rồi khách móc trong tay nải ra một gói nhỏ bọc vải điều, giở ra lấy ngải cho bạn xem rồi nói:

– “Đây là ngải tôi đã luyện, trải bao nhiêu năm nay mới thành. Chỉ cần ngậm mót tý ngải này, có thể đi suốt năm trong rừng sâu, không sợ hùm beo rắn rết làm hại, không cần phải ăn uống gì cả, lại có hy vọng được “chư tiên” phù hộ, giúp cho tìm thấy trầm. Lúc đó thì có thề cầu được ước thấy, trường sinh bất lão”.

Chủ nhân thấy bạn cũ tu luyện sắp thành công, có thể cầm chắc sự phú quý trong tay, thì hoa cả mắt. Hắn cầm lấy ngải nâng lên đặt xuống mấy lần, bụng bảo dạ: – “Chà, chỉ một tý thuốc này có thể cầu được ước thấy, trường sinh bất lão, sung sướng biết bao nhiêu”. Vui miệng hắn cũng kể cuộc sống của mình trong mấy năm qua cho bạn nghe, rồi giục vợ làm cơm rượu khoản đãi. Trong mấy ngày cầm khách ở lại, vốn biết tính khách thích chơi cờ, chủ nhân lấy ra một bộ cờ bằng ngà mời khách cùng đánh. Hắn chọn một con cờ đưa cho bạn, nói:

– Bộ cờ này của tiền nhân tôi để lại bằng ngà rất quý. Nhưng chúng không quý bằng con tốt này. Nó bằng ngọc bích không mảy may tì vết, mà bao giờ cũng sáng óng ánh, kể cả khi để trong xó tối.

Khách cầm lấy con cờ bằng ngọc xem đi xem lại, thấy quả là của quý hiếm có ở thế gian thì tắc lưỡi khen thầm, đoạn tự nhủ: – “Làm sao ta có được một viên như thế để dâng lên Lão tổ…”.

Tuy hai bên suy nghĩ nước cờ nhưng trong bụng người nào cũng chỉ những tìm mưu lập kế chiếm đoạt của nhau: một bên muốn làm chủ gói ngải, còn một bên muốn có con cờ bằng ngọc.

Ngày chia tay đã đến. Giữa khi chủ khách đang “vượt xe thách pháo” thì bỗng nghe tiếng gọi của vợ, chủ vội đi vào nhà trong. Sau đó một tiệc rượu bưng ra. Trong khi thu dọn con cờ, khách đã giấu biến con tốt bằng ngọc vào trong tay áo. Nhưng khách không ngờ chính mình cũng bị tước đoạt. Sau khi chén chú chén anh được một chốc, khách nằm vật xuống bên trường kỷ. Thấy người bạn đã bị mấy chén rượu pha thuốc của mình làm đổ gục, chủ nhân vội lục tay nải chọn lấy gói ngải, rồi lật đật ra đi không kịp từ giã vợ con.

Khách ngủ một giấc đến hai ngày sau mới tỉnh dậy. Hắn ta giật mình khi sờ vào tay nải đã không còn thấy gói ngải quý đâu nữa, tìm bạn bạn cũng đi mất đường nào, hỏi vợ con bạn cũng không ai biết đâu mà trả lời. Khách bèn lủi thủi ra đi quyết tìm cho thấy bạn để đòi lại vật quý.

Từ núi này sang núi nọ, khách trèo liên miên không nghỉ, nhưng tuyệt nhiên không thấy bóng kẻ bất lương. Một hôm, hắn trèo lên một đỉnh núi cao để phóng mắt nhìn ra xa, nhưng chẳng may trượt chân rơi xuống dốc, viên ngọc văng ra hóa thành đá, thân hắn hóa thành cây, rễ cây luôn luôn quắp chặt lấy đá như muốn bảo vệ của quý.

Còn về phía chủ nhân khi bước chân ra đi, nghe theo cách bày vẽ của bạn, hắn cũng bỏ ngải vào miệng để tìm trầm. Nhưng hắn đi mãi, đi mãi, vượt qua trăm núi ngàn khe mà trầm đâu chẳng thấy. Khi bụng đã chán nản muốn quay trở về thì khốn nỗi lại quên mất lối. Năm này qua năm khác, gói ngải dần dần chỉ còn lại một tí bằng cái móng tay.

Hắn đâu có ngờ rằng hễ bao giờ ngải tan hết thì con người sẽ hóa thành hổ. Lúc này da hắn lông đã mọc tua tủa thay cho những chỗ quần áo rách bươm. Rồi một hôm hắn biến thành con hổ xám.

Lại nói chuyện vợ con của hắn ở nhà trông đợi mỏi mòn. Nước mắt hai mẹ con mỗi ngày chảy một ít đã xói đất thành suối. Cuối cùng, ngày lụn tháng qua, hai mẹ con biến thành đá cùng với mấy gia súc và các đồ dùng quen thuộc.

Về sau, hổ xám ta cũng tìm được lối về nhà cũ. Từ đằng xa nhìn thấy bóng dáng vợ con, cả con chó, con gà đang quanh quẩn bên cạnh, hổ lấy làm mừng rỡ, bèn ba chân bốn cẳng vọt nhanh. Nhưng khi biết vợ con và gia súc đã hóa đá thì nó lồng lộn, gầm lên mấy tiếng đau xót, rồi bỏ đi biệt.

Ngày nay ở quận Khánh Dương, tỉnh Khánh Hòa, còn có núi đá gọi là núi Mẫu-tử, nổi bật là một hòn đá dựng, bên cạnh có một hòn nhỏ hơn, người ta nói đó là mẹ con. Xung quanh đá còn nhiều hòn khác nằm rải rác, người ta nói đó là con chó, con gà, cái rổ may và sợi chỉ, cái cối xay, cối giã, cái chày, cái sàng, cái chổi, v.v…Lại còn một tảng đá khác vuông vắn người ta nói đó là bàn cờ có nhiều quân nhưng thiếu mất con tốt. Gần đấy có một dòng suối gọi là suối Tiên, nước không bao giờ cạn, người ta nói đó là do nước mắt của hai mẹ con khơi thành.

Trên dòng suối thỉnh thoảng có bóng một cặp ngỗng vùng vẫy, người ta cho là dòng dõi của cặp ngỗng mà khách mang đến biếu, sở dĩ chúng không hóa đá là vì chúng chưa phải là gia súc quen thuộc của chủ.

Còn ở tỉnh Phú Yên, trên núi Tịnh Sơn có một hòn đá tròn gọi là đá Con cờ, người ta cho đó là con tốt bằng ngọc trong áo khách văng ra.

Bên cạnh là một cây cổ thụ to hàng vầng, rễ mọc chi chít, nhưng rễ cây bao giờ cũng quắp chặt lấy đá, người ta nói đó là người bạn biến thành.

II. Tìm hiểu thêm

1. Thể loại

Truyện Sự tích núi Mẫu tử thuộc thể loại truyện truyền thuyết.

2. Tóm tắt truyện cổ tích

Ngày xưa, có hai vợ chồng sống trên vùng núi, cuộc sống khá đầy đủ. Một hôm người bạn cũ đến thăm, tự xưng đã tu tiên và mang theo gói ngải quý giúp tìm trầm và cầu được ước thấy. Hai người chơi cờ, người bạn ngắm nghía con tốt bằng ngọc quý của chủ nhà, nảy lòng tham. Cả hai ngầm toan tính lừa nhau: người khách lén giấu con cờ, còn chủ nhà lừa bạn uống rượu pha thuốc mê để cướp ngải rồi bỏ đi.

Người khách tỉnh dậy, phát hiện mất ngải nên lên đường tìm bạn. Trên đường trèo non vượt núi, không may trượt ngã chết, thân hóa cây, viên ngọc hóa đá. Chủ nhà ngậm ngải đi tìm trầm mãi không thấy, khi ngải hết thì hóa thành hổ. Vợ con chờ đợi mãi, khóc thành suối, cuối cùng hóa đá cùng các vật dụng gia đình.

Ngày nay còn nhiều di tích mang dấu tích câu chuyện như núi Mẫu Tử, đá Con Cờ, suối Tiên… phản ánh niềm tin dân gian về tình cảm, lòng tham, sự hóa thân.

3. Bố cục truyện

+ Phần 1 (Từ đầu đến "Chà, chỉ một tý thuốc này có thể cầu được ước thấy, trường sinh bất lão, sung sướng biết bao nhiêu"): Giới thiệu hoàn cảnh hai vợ chồng sống yên ấm, sự xuất hiện của người bạn tu tiên, kể chuyện về ngải và con đường đi tìm trầm; chủ nhà bắt đầu nảy lòng tham.

+ Phần 2 (Tiếp đến "rồi lật đật ra đi không kịp từ giã vợ con"): Cả hai cùng nảy sinh ý định chiếm đoạt vật quý của nhau. Người khách đánh cắp con cờ bằng ngọc, còn chủ nhà lén bỏ thuốc mê để cướp gói ngải, rồi bỏ đi tìm trầm.

+ Phần 3 (Tiếp đến "rễ cây luôn luôn quắp chặt lấy đá như muốn bảo vệ của quý"): Người khách thức dậy, phát hiện bị lừa, quyết tâm tìm lại bạn nhưng thất bại, cuối cùng ngã xuống vực và hóa thành cây, viên ngọc hóa thành đá.

+ Phần 4 (Còn lại):

Người chủ đi tìm trầm nhưng không thấy, cuối cùng bị hóa thành hổ xám. Vợ con chờ đợi lâu ngày hóa thành đá. Sau này xuất hiện những địa danh như suối Tiên, núi Mẫu Tử, đá Con Cờ... mang dấu tích câu chuyện.

III. Tìm hiểu chi tiết

1. Vì sao hai người đàn ông trong truyện lại hóa thành cây và hổ? Điều này phản ánh thông điệp gì?

– Hai người đàn ông trong truyện đều mang lòng tham: người chủ thì thèm khát gói ngải để trường sinh bất lão, còn người khách thì muốn chiếm đoạt con cờ bằng ngọc quý. Mỗi người tìm cách lừa gạt, hại nhau.

– Kết cục là người khách đi tìm lại ngải, trèo non vượt suối rồi ngã xuống vực, hóa thành cây cổ thụ – gắn rễ với tảng đá là viên ngọc bị rơi. Còn người chủ sau khi cướp ngải đi tìm trầm, không tìm được đường về, ngải tan thì hóa thành hổ.

– Việc hóa thân ấy không chỉ là tình tiết ly kỳ mà còn mang tính nghiệp báo – nhân quả: người sống vì dục vọng cá nhân, lừa dối kẻ khác, cuối cùng đều phải trả giá bằng thân xác và linh hồn. Cây quắp đá, hổ lạc bầy – đó là sự cô đơn, thất bại của những kẻ gian tham.

– Đồng thời, sự hóa thân cũng cho thấy mối liên kết giữa con người và thiên nhiên trong tín ngưỡng dân gian: cái chết không phải là hết, mà biến thành một phần của cảnh vật – như một lời nhắc nhở người đời sau về hậu quả của hành vi.

2. Yếu tố hóa đá trong truyện mang ý nghĩa như thế nào đối với hình ảnh người vợ và con?

– Người vợ trong truyện có vai trò đối lập với hai người đàn ông: không toan tính, không tham lam, chỉ biết lo toan cho gia đình và chờ chồng trở về. Hai mẹ con ngày ngày chờ đợi đến mức nước mắt chảy thành suối, cuối cùng hóa đá bên nhau.

– Hình ảnh hóa đá mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc cho sự thủy chung, tình mẫu tử, lòng trung thành sắt son. Trong văn học dân gian Việt Nam, hóa đá thường là biểu tượng bất tử cho những cảm xúc sâu nặng, cao cả.

– Bên cạnh mẹ con còn có các đồ vật như rổ, chổi, cối giã… cũng hóa đá, thể hiện cuộc sống gia đình gắn bó, bình dị đã vĩnh viễn dừng lại. Điều đó tạo nên một biểu tượng hóa thạch hóa cuộc sống, biến gia đình thành di tích vĩnh cửu.

– Ngoài ra, yếu tố này cũng góp phần giải thích địa danh thực tế như suối Tiên, núi Mẫu Tử… – nối kết hiện thực và truyền thuyết, giúp người đọc cảm nhận thiên nhiên như đang kể lại những câu chuyện quá khứ.

3. Giá trị nội dung

– Phê phán lòng tham và sự tráo trở trong con người: Cả hai nhân vật nam đều toan tính, mưu mô lừa lọc nhau. Kẻ tham ngải để mưu cầu trường sinh, kẻ khác lại muốn cướp con cờ bằng ngọc. Chính lòng tham đã đẩy họ vào bi kịch, dẫn đến kết cục bị hóa thân, mất tất cả.

– Ca ngợi tình cảm thủy chung, sự chờ đợi bền bỉ của người vợ: Trong khi chồng bỏ đi, người vợ vẫn ngày ngày ngóng trông đến mức hóa đá. Hình tượng mẹ con hóa đá là biểu tượng cho tình cảm gia đình thiêng liêng, lòng trung thủy, đợi chờ không nguôi.

– Giải thích nguồn gốc các địa danh: Truyện nhằm giải thích sự ra đời của nhiều địa danh có thật như núi Mẫu Tử, đá Con Cờ, suối Tiên, qua đó phản ánh niềm tin dân gian rằng đằng sau những hiện tượng thiên nhiên là một câu chuyện có hồn người, có tình cảm.

– Thể hiện triết lý nhân quả: Ai sống gian dối, mưu mô đều phải trả giá. Kết cục của người bạn và chủ nhà là minh chứng cho luật nhân – quả trong đạo lý dân gian.

4. Giá trị nghệ thuật

– Lối kể chuyện dân gian hấp dẫn: Câu chuyện được kể theo trình tự hợp lý, hấp dẫn, có cao trào – thắt nút – mở nút. Lối kể kết hợp miêu tả hành động và nội tâm khiến người đọc dễ theo dõi và đồng cảm.

– Sử dụng yếu tố kỳ ảo – huyền thoại hợp lý: Những chi tiết như “ngậm ngải không cần ăn uống”, “người hóa thành hổ”, “hóa đá vì chờ đợi”, “viên ngọc biến thành tảng đá”... là những yếu tố kỳ ảo đậm chất dân gian, vừa tạo nên không khí ly kỳ vừa khắc sâu ý nghĩa đạo đức.

– Ngôn ngữ mộc mạc, giàu hình ảnh: Ngôn ngữ kể chuyện giản dị, đời thường nhưng giàu hình ảnh, biểu tượng. Việc hóa thân thành cây – đá – suối mang tính biểu tượng rất cao, thể hiện tinh thần gắn bó giữa con người và thiên nhiên.

– Dấu ấn địa phương rõ rệt: Câu chuyện gắn liền với các địa danh thực tại Khánh Hòa, Phú Yên… góp phần gìn giữ văn hóa, tín ngưỡng, phong tục địa phương.