Đọc truyện: Bán tóc đãi bạn (tóm tắt, thể loại, bố cục, tìm hiểu chi tiết câu chuyện)

TRUYỆN CỔ TÍCH BÁN TÓC ĐÃI BẠN

I. Đọc truyện

BÁN TÓC ĐÃI BẠN

Tùng, Trúc, Mai là 3 người bạn thân nhưng mỗi người 1 chí hướng. Sau khi thành công Tùng về tìm những người bạn của mình. Nhưng khi gặp Trúc sợ bạn mình vay tiền mà Trúc dù thành công vẫn đối đãi tệ bạc. Ngược lại, khi đến nhà Mai dù nghèo khó nhưng vợ Mai đã cắt tóc lấy tiền đãi bạn. Chính vì vậy, Tùng đã giúp đỡ bạn làm ăn.

Ngày xưa, có ba người học trò là Tùng, Trúc, Mai, quê ở ba miền khác nhau, tình cờ cùng học với nhau một thầy. Cha mẹ họ đều nghèo túng nhưng vẫn cố gắng cho con đi học. Trong những ngày xa nhà vùi đầu vào sách vở, bộ ba ấy kết bạn và nhau rất thân thiết. Họ ước với nhau rằng nếu sau này người nào làm ăn khấm khá thì sẽ không quên những người cùng sống trong buổi hàn vi, và sẽ cố tìm cách giúp đỡ bạn qua cơn nghèo ngặt. Sau một thời gian học hành, cả ba người đều vì hoàn cảnh nên từ giã nhau mỗi người đi một ngả.

Tùng là người thứ nhất có số phận trở nên may mắn. Sẵn có óc thông minh, anh cố công theo đuổi nghiệp sách đèn. Vì nghèo rớt mùng tơi, anh cầy cục theo hầu một cụ Nghè để vừa được ăn vừa được học. Thấy anh học giỏi, cụ Nghè hết lòng dạy dỗ, coi anh như con. Trải mấy năm trường sôi kinh nấu sử, cuối cùng anh thi đỗ tiến sĩ và được bổ làm quan ở kinh đô. Từ đấy cuộc sống của Tùng lên như điều gặp gió, khó có ai theo kịp.

Tuy sống trong cảnh giàu sang, Tùng vẫn không quên những người bạn đèn sách xưa kia. Cho nên, một hôm, Tùng xin phép nghỉ việc công để đi tìm bạn. Sợ đi có cáng xá lính hầu sẽ làm phiền đến mọi người, nên anh cải trang làm một người dân thường. Không bao lâu anh đã tìm tới nhà Trúc, một trong hai người bạn thân ngày trước.

Lại nói chuyện Trúc từ ngày thôi học, được thừa hưởng một phần ruộng đất của ông bà bên ngoại để lại. Hắn ta biết cách xoay sở và chịu khó. Vì thế chỉ trong mươi năm, hắn đã trở nên khá giả: ruộng sâu trâu nái, vườn cau ao cá đủ cung cấp cho hắn và gia đình sống một cuộc đời sung túc. Nhưng Trúc tính khí biển lận. Tuy giàu có, hắn vẫn không muốn mất cho ai một đồng một chữ nào. Cũng vì thế, hắn quên mất cả những lời hứa hẹn với mấy người bạn nối khố ngày xưa: -“Ôi dào! Tìm làm gì cho mất công. Các ông ấy cũng chả nhớ gì đến bạn nữa là ta”. Nghĩ vậy, Trúc rất yên tâm về hành động của mình.

Khi gặp Trúc, thấy Trúc giàu có, để thử lòng bạn cũ. Tùng không nói vội đến hoàn cảnh đỗ đạt của bản thân: chỉ cho biết rằng vì nhớ bạn nên anh tìm đến nhà chơi. Thấy bộ dạng bề ngoài của Tùng. Trúc đoán già đoán non rằng Tùng may lắm mới đủ ăn, nay tìm đến nhà mình không khéo lại dụng tình vay mượn chi đây. Nghĩ vậy, sau khi chào hỏi Tùng, Trúc cũng làm ra vẻ khó khăn: – “Thú thực với anh nếu không mắc mấy chuyện làm ăn thất bát thì tôi đâu có thua em kém chị thế này. Hồi ấy tôi đã định ra ngoài Huế tìm anh, nhưng vì mấy trận mất mùa liên tiếp, kế đó là một trận đói khủng khiếp, trong nhà có mấy thửa ruộng tổ nghiệp phải cầm đi, gần đây mới chuộc về được.”

Trúc còn nói nhiều nữa, chủ tâm là để khóa mồm Tùng nếu hắn có ý định vay tiền. Và để tỏ ra là mình thực sự nghèo khó, Trúc đãi bạn theo mức bình thường. Buổi sáng hôm sau, khi người đầy tớ nhà Trúc đến thưa với chủ xin làm một mẻ lưới ở ao kiếm vài con mè béo đãi khách để y còn ra đồng cày ruộng, thì Trúc đã ngăn lại:

– Úy! “Dần bất khả hạ trì” (giờ dần không nên xuống ao) mày lại không nhớ câu ngạn ngữ ấy ư? Mày muốn làm cho tao sạt nghiệp hay sao mà đòi bắt cá vào giờ này?

Biết ý chủ, người đày tớ lẳng lặng lui ra. Đến chiều hôm ấy, khi gà vào chuồng, vợ Trúc bảo người nhà nhốt riêng một con để giết thịt. Nhưng khi đưa gà ra cắt tiết, Trúc đã vội chạy xuống bếp:

– Ồ! “Dậu bất khả sát kê” (giờ dậu không nên giết gà), bản cũ tâm giao ăn gì mà chẳng được, còn giết gà vào giờ này thì kiêng lắm đấy!

Khi tới nhà Mai – người bạn nối khố thứ hai, Tùng vẫn khoác bộ cánh một người nghèo như lúc tới nhà Trúc. Và Tùng vẫn giấu kín không lộ cho Mai biết hoàn cảnh thực của mình. Mai từ lúc thôi học, trở về gặp cảnh nhà bấn bách, anh cố sức chèo chống nhưng không gặp thời. Anh đi buôn mấy chuyến bị lỗ vốn, quay sang dạy học thì bị ốm, có mấy sào ruộng tổ nghiệp phải bán đi để chạy thuốc. Cuối cùng hai vợchồng phải làm nghề cày ruộng rẽ, có khi phải ngày ngày đi làm thuê mới đủ nuôi miệng. Tuy sống trong lều tranh vách đất, kiếm miếng ăn rất chật vật, nhưng hai vợ chồng không chút phàn nàn.

Thấy Tùng đến chơi nhà, Mai đón tiếp rất niềm nở. Mai giới thiệu bạn với vợ:

– Đây là người bạn thân thiết nhất ngày còn đi học với cụ đồ trên tỉnh. Từ dạo ấy đến giờ, dễ đến mười lăm năm. Mình nhớ chạy kiếm thứ gì về đãi anh ấy, nghe!

Tùng thấy vợ bạn vâng lời chồng cắp rổ đi chợ. Trưa lại, anh thấy người đàn bà ấy đội một rổ thức ăn về, nhưng trên đầu lại trùm một chiếc khăn đen mặc dầu không phải vào mùa gió rét. Lúc đầu Tùng không để ý. Sau đó, trong khi anh đi thơ thẩn ở hồi nhà thì thấy Mai và vợ kéo nhau vào buồng rì rầm trò chuyện. Ghé trông vào, một điều kinh ngạc đập vào mắt anh: lúc này vợ Mai đã lột bỏ chiếc khăn, nhưng mái tóc xanh trên đầu thì không còn nữa. Vì vậy, khi vợ chồng Mai bước ra khỏi buồng, Tùng vội hỏi lý do vì sao nàng lại cắt tóc. Biết không giấu được nữa, vợ Mai đành cắt nghĩa:

– Lúc sáng ra đi không có tiền, định hỏi mượn mấy người quen, họ cũng không sẵn. Nhân có nhà hàng tóc giả cần mua mấy lọn, sẵn có mớ tóc dài, tôi liền bán đi. Một đời một kiếp bạn mới đến chơi nhà, không lẽ ngồi nhìn nhau suông tình ư? Anh đừng ngại, tóc cắt đi rồi nó lại mọc, lo gì.

Tùng hết sức xúc động về hành động của vợ Mai. Anh bèn nói thật với bạn biết, nào chuyện mình thi đỗ làm quan, cất công tìm bạn, rồi đến nhà Trúc được y đối đãi tệ bạc thế nào,… Nói xong, Tùng lục tay nải đưa ra cho vợ Mai một hộp trầu bằng vàng, và nói:

– “Hàm răng cái tóc là góc con người”, tôi rất ân hận không được biết trước để ngăn chị đừng bán mất mái tóc quý giá. Nhưng cũng nhờ đấy mà tôi mới biết được tấm lòng vàng của chị. Bây giờ xin tặng chị vật này, chị cứ bán đi mà tiêu, sau này tóc dài, sẽ lại kiếm cách đi làm ăn.

Sau khi trở về được ít lâu, Tùng lại cho người đưa tiền đến cho Mai và cho Mai đi Nam Định học nghề thuộc da. Khi học đã thành nghề, Tùng còn giúp Mai mở một xưởng thuộc da ở ngay tại làng. Công việc kinh doanh của họ ngày một phát đạt. Mai –còn đem nghề của mình truyền bá cho dân làng. Nghề thuộc da trở thành một nghề làm ăn thịnh vượng chưa từng có trong một vùng.

Còn Trúc mãi về sau mới nghe tin Tùng đã làm quan to ở kinh thì lấy làm ân hận. Kế đó lại nghe tin Mai nhờ Tùng mà làm ăn khấm khá. “Phải chi hồi đó ta tiếp bạn ta cho hậu, thì lo gì bạn ta lại không chạy cho được một chút phẩm hàm”, hắn bụng bảo dạ thế. Một hôm, hắn bèn khăn gói lần lượt tìm đến nhà hai người thăm hỏi. Song đến nhà ai, hắn cũng được tiếp đãi một cách nhạt nhẽo. Hắn đành tiu nghỉu trở về.

II. Tìm hiểu thêm

1. Thể loại

Truyện Bán tóc đãi bạn thuộc thể loại truyện cổ tích.

2. Tóm tắt truyện cổ tích

Truyện kể về ba người bạn thân: Tùng, Trúc, Mai – từng hứa với nhau rằng khi ai thành đạt sẽ không quên giúp đỡ những người còn nghèo khó. Sau khi đỗ đạt làm quan, Tùng cải trang đi tìm lại bạn xưa. Đến nhà Trúc – người đã giàu có, Tùng bị tiếp đãi lạnh nhạt vì Trúc sợ bị vay mượn. Trái lại, khi đến nhà Mai – một người đang nghèo khó, vợ Mai đã cắt tóc bán để lấy tiền đãi bạn. Cảm động, Tùng giúp Mai học nghề, mở xưởng và làm ăn phát đạt. Trúc biết tin hối hận nhưng đã quá muộn, bị bạn tiếp đãi nhạt nhẽo.

3. Bố cục truyện

+ Phần 1 (Từ đầu đến "cả ba người đều vì hoàn cảnh nên từ giã nhau mỗi người đi một ngả"): Giới thiệu tình bạn và ước hẹn

+ Phần 2 (Tiếp đến "còn giết gà vào giờ này thì kiêng lắm đấy"): Tùng thành đạt và thử lòng Trúc

+ Phần 3 (Tiếp đến "trở thành một nghề làm ăn thịnh vượng chưa từng có trong một vùng"): Tấm lòng của Mai và vợ

+ Phần 4 (Còn lại): Trúc hối hận nhưng đã quá muộn

III. Tìm hiểu chi tiết

1. Hành động của Trúc thể hiện điều gì về con người và bài học rút ra là gì?

- Hành động của Trúc thể hiện rõ bản chất tham lam, ích kỷ, vô tình. Dù giàu có, Trúc sợ bạn nghèo tìm đến vay tiền nên tiếp đón bạn bằng sự giả dối, viện cớ mê tín để không đãi bạn tử tế.

- Trúc quên mất tình nghĩa và lời hứa thâm giao xưa kia, chỉ nghĩ đến lợi ích cá nhân mà không giữ trọn đạo làm người.

- Khi biết bạn thành đạt, Trúc mới quay lại với động cơ vụ lợi, không thật lòng, nên nhận được thái độ lạnh nhạt từ bạn bè.

- Bài học rút ra:

+ Trong cuộc sống, tiền bạc có thể giúp ta giàu có về vật chất, nhưng chỉ lòng chân thành và nghĩa tình mới khiến ta giàu có về nhân cách.

+ Tình bạn chỉ có giá trị khi được nuôi dưỡng bằng sự tin tưởng, chia sẻ và không vụ lợi.

2. Tại sao hành động cắt tóc của vợ Mai lại gây xúc động mạnh và có ý nghĩa đặc biệt trong truyện?

- Trong xã hội xưa, mái tóc phụ nữ được xem là biểu tượng của phẩm hạnh, vẻ đẹp và danh dự, nên việc tự nguyện cắt tóc là một hy sinh rất lớn.

- Vợ Mai bán tóc để có tiền mua thức ăn đãi khách, không vì danh lợi, không vì tư lợi, mà xuất phát từ tình nghĩa chân thành với bạn của chồng.

- Hành động này khiến Tùng vô cùng xúc động, vì dù nghèo túng, gia đình Mai vẫn giữ trọn đạo hiếu khách, thủy chung và trọng tình người.

- Đây là tình tiết cao trào, đánh thức cảm xúc của nhân vật và người đọc, làm nổi bật thông điệp: nghèo vật chất không đáng sợ bằng nghèo tình nghĩa.

- Nhờ đó, Tùng nhận ra ai là người xứng đáng để giúp đỡ, và cũng nhờ vậy, vợ chồng Mai thoát nghèo một cách chính đáng, bền vững và đáng quý.

3. Giá trị nội dung

- Ca ngợi tình bạn thủy chung, biết giữ lời hứa, giúp đỡ nhau lúc khó khăn.

- Lên án sự giả dối, vụ lợi, bạc nghĩa như Trúc, qua đó răn dạy con người không nên vì tiền bạc mà đánh mất tình nghĩa.

- Đề cao tấm lòng nhân hậu, thủy chung và nghĩa khí, như của Tùng và vợ chồng Mai – những người tuy nghèo nhưng giàu nhân cách.

- Thể hiện quan điểm sống nhân văn: Người xứng đáng giúp đỡ không phải là người giàu hay thành công, mà là người có lòng ngay thẳng, sống tử tế, có tình có nghĩa.

4. Giá trị nghệ thuật

- Kết cấu truyện chặt chẽ, có mở đầu – cao trào – kết thúc rõ ràng, xây dựng được sự đối lập giữa hai nhân vật Trúc và Mai để làm nổi bật chủ đề.

- Nhân vật xây dựng sinh động, có cá tính rõ ràng, hành động hợp lý và phản ánh rõ bản chất qua lời nói, cách ứng xử.

- Ngôn ngữ kể chuyện mộc mạc, gần gũi, đậm chất dân gian, dễ hiểu, dễ đi vào lòng người.

- Sử dụng nghệ thuật “thử lòng” quen thuộc trong truyện dân gian, nhưng lồng ghép với yếu tố hiện thực cuộc sống để truyền tải bài học đạo đức sâu sắc.

- Tình tiết xúc động (cắt tóc) được xây dựng tự nhiên, chân thật, có tác dụng cảm hóa mạnh, khiến người đọc xúc động và suy ngẫm.