Đọc truyện: Thạch Sùng còn thiếu mẻ kho (tóm tắt, thể loại, bố cục, tìm hiểu chi tiết câu chuyện)

TRUYỆN CỔ TÍCH THẠCH SÙNG CÒN THIẾU MẺ KHO

I. Đọc truyện

THẠCH SÙNG CÒN THIẾU MẺ KHO

Thạch Sùng vốn nghèo khó nhưng với mánh khóe làm ăn không bao lâu đã trở nên giàu có và có địa vị. Tuy nhiên, trong một lần khoe mẽ tài sản cùng tên họ Vương vì bị thua mà đã trắng tay. Sau đó, hắn chết đi hóa thành con thạch sùng thỉnh thoảng lại chắt lưỡi kêu.

Ngày xưa, có hai vợ chồng một người nghèo khó tên là Thạch Sùng. Họ sống chui rúc trong một túp lều gần chợ, xin ăn qua ngày. Cuộc sống thật là vất vả. Nhưng Thạch Sùng là người có chí kinh doanh lớn, lại có nhiều thủ đoạn. Từ lâu hai vợ chồng ăn nhịn để dành, lần hồi góp nhặt một số vốn chôn ở góc nhà. Số tiền ấy ngày một lớn mãi lên. Nhưng họ vẫn giả bộ nghèo khó, làm nghề hành khất như cũ. Một hôm Thạch Sùng đi ăn xin về khuya. Dọc theo bờ sông ông trông thấy hai con trâu từ dưới nước lội lên và húc nhau chí tử. Đoán biết ấy là điềm trời sẽ mưa lụt to, nên từ đó có bao nhiêu tiền chôn, ông đào lên đong gạo tất cả. Quả nhiên, tháng Tám năm ấy trời làm một trận lụt kinh khủng, nước lênh láng khắp mọi miền: mùa màng, nhà cửa và súc vật v.v… đều trôi nổi. Nạn đói đe dọa khắp mọi nơi. Giá gạo từ một tăng lên gấp mười rồi dần dà tăng lên gấp trăm. Thế mà vẫn không ai có gạo để bán.

Thạch Sùng chờ đến lúc dân tình cùng kiệt mới ném số gạo tích trữ của mình ra. Có những nhà giàu phải đổi cho ông ta một thoi vàng mới được một đấu gạo. Từ khi có vốn, hai vợ chồng Thạch Sùng thôi nghề bị gậy. Họ đem tiền cho vay một vốn năm bảy lớp lãi. Thế rồi chẳng bao lâu Thạch Sùng nghiễm nhiên trở thành một phú ông. ạng ta tậu biết bao nhiêu là trâu bò ruộng vườn, những thứ đó mỗi năm mỗi nhiều lên mãi. Nhưng Thạch Sùng còn có nhiều mánh khóe làm tiền khác. Ngoài việc thu lúa rẽ, cho vay lãi, ông ta còn buôn bán lớn. Thuyền buôn của Thạch Sùng dong buồm đi khắp mọi cửa biển. Rồi hắn thông lưng với bọn cướp trong vùng. Mỗi một chuyến làm ăn, chẳng những được chia phần mà hắn còn oa tàng và tiêu thụ hộ những của bất nghĩa. Cứ như thế sau mười năm, Thạch Sùng trở nên một tay cự phú, tiền của châu báu như nước như non, không ai địch nổi. Những tay thiên hộ bá hộ so với hắn chỉ bằng cái móng tay.

Có tiền trong tay, Thạch Sùng rất dễ kiếm được địa vị. Hắn dâng vua bao nhiêu là vàng bạc ngọc ngà, nên được vua phong tước quận công. Hắn ra ở kinh thành, xây dựng phủ đệ, không khác gì phủ đệ của ông hoàng bà chúa. Trong phủ đệ của hắn có một trăm nàng hầu vợ lẽ, người nào người ấy ăn mặc toàn lụa là gấm vóc. Còn hắn và vợ con thì giờ đây sống một cách xa xỉ, đến nỗi trong nước trừ hoàng đế ra khó có một người nào dám sánh. Hồi đó ở kinh đô có một người em hoàng hậu họ Vương. Y cũng là tay cự phú nổi tiếng tiền rừng biển bạc và xài phí vào bậc nhất. Một hôm, y gặp Thạch Sùng trong một bữa tiệc đủ các bậc vương công đại thần. Câu chuyện dần dần chuyển thành một cuộc khoe của giữa hai bên. Họ Vương nói: “Bọn nô tỳ nhà tôi đều mặc đồ tơ lụa. Chúng nó đông đến nỗi năm hết tết đến phải có hàng kho vải lụa để may mặc cho chúng mới tạm đủ”. Thạch đáp: “Bọn nô tỳ nhà tôi thì phải có lúa gạo của cả một huyện mới đủ cho chúng ăn”. Vương lại khoe: “Bếp nhà tôi phải dùng đường thay cho củi”. Nhưng Thạch cướp lời: “Để sưởi ấm các phòng trong mùa đông, chúng tôi phải đốt mỗi ngày hàng hòm nến”. Nghe bọn họ không bên nào chịu bên nào, có một vị quan khách dàn xếp: “Hai ngài cãi nhau như thế không ích gì cả. Cần phải có chứng cớ thì chúng tôi mới tin.

Một hôm nào đó, hai ngài hãy trưng của cải ra cho chúng tôi xem. Ai thua phải nộp cho bên được mười thúng vàng. Chúng tôi sẽ làm chứng cho”. Cả hai người đều khảng khái nhận lời. Đến ngày đấu của, có mấy vị đại thần ra làm chứng cho bọn họ. Hai bên ký vào giấy giao ước. Hoàng hậu lo cho em mình thua cuộc, có phái mấy viên hoạn quan nhiều mưu trí đi theo để giúp sức. Đầu tiên, Vương sai lấy lụa căng làm màn trần trong tất cả các dinh thự của mình. Đến lượt Thạch Sùng hắn sai lấy gấm căng che và trần trướng tất cả mọi nhà cửa của hắn. Thấy vậy, Vương sai lấy thủy tinh thay ngói lợp tất cả các nhà cửa phủ đệ của y, khiến chúng trở thành những tòa lầu sáng choang như ngọc. Nhưng đối lại, Thạch Sùng sai lấy ngọc thạch cho thợ đá cắt ra từng phiến lát cái sân ở trước nhà. Mọi người đều tấm tắc khen ngợi Thạch Sùng. Cuộc đấu của lại tiếp tục. Thạch hỏi Vương: “Nhà ngươi có san hô chăng?” Vương đưa ra một cây san hô cao mấy thước, và hỏi lại: “Nhà ngươi có tê giác không?” Thạch bĩu môi ra hiệu cho một người hầu bưng ra một bộ đồ trà bằng sừng tê nạm ngọc. Cả hai người còn khoe nhiều nữa, chưa ai chịu thua ai. Đến lượt họ bắt đầu khoe các vật kỳ lạ. Thạch Sùng nói: “Ta có con thiên lý mã mua từ bên Thiên Trúc về mỗi ngày chạy được một ngàn dặm”. Người ta xúm nhau xem và tán tụng con ngựa quý. Nhưng Vương lại mời họ về vườn của mình thưởng thức một con hươu có hai cái đầu. Lần này Thạch Sùng yên lặng khá lâu. Tiếng xôn xao nổi lên khắp nơi. Ai cũng tưởng Thạch Sùng đã hết cả vật quý. Nhưng bất ngờ hắn rút trong bọc ra một viên ngọc và nói: “Ta có một viên ngọc, mùa nóng đeo vào thì mát, mùa rét đeo vào thì ấm. Tôi chắc trong thiên hạ có một không hai”. Thấy thế họ Vương bắt đầu bối rối. Y toan sai người vào mượn hoàng hậu viên ngọc như ý để địch lại, nhưng ngay lúc đó một viên hoạn quan ngồi bên cạnh, nói nhỏ vào tai hắn mấy câu. Thế rồi người ta thấy Vương quay sang hỏi Thạch Sùng : “Nhà người tuy rất giàu nhưng có đầy mà không đủ. Ta thì cho rằng thế nào trong nhà nhà ngươi cũng còn thiếu nhiều đồ vật”. Thạch Sùng đang cơn đắc ý: “Nhà ta không thiếu một đồ vật gì cả. Nếu nhà ngươi chỉ ra được một vật mà ta thiếu, ta sẽ mất với nhà ngươi không phải mười thúng vàng mà còn tất cả gia sản nữa. Trái lại, nếu ta mà có đủ thì nhà ngươi cũng phải mất cho ta y như vậy!”. Thế rồi trong một cơn kiêu căng đến cực điểm, Thạch bắt Vương cùng mình ký tên vào bản giao ước mới. Khi ký xong, Vương bảo hắn: “Nhà ngươi hãy đưa mau ra đây cho các vị xem mẻ kho của nhà ngươi đi”. Nghe đến đó, Thạch Sùng giật mình. Mẻ kho là thứ gì hắn cũng đã biết. Đó là thứ nồi đất mẻ mà chỉ nhà nào cùng khổ lắm mới dùng để nấu thức ăn. Ngày xưa hồi còn hàn vi, hắn đã từng đi nhặt vật đó trong đống rác đưa về đánh chùi để kho cá. Nhưng đã từ lâu, lâu quá rồi, hắn không còn nhớ đến thứ đồ dùng hèn hạ ấy nữa. Vì nhà hắn bây giờ toàn dùng đồ đạc bằng vàng bạc, tệ nhất cũng bằng đồng thau, có bận tâm chứa những thứ của ấy để làm gì. Nhưng hắn cũng cố giục bọn đầy tớ lục tìm trong xó vườn góc bếp xem sao. Tìm đi kiếm lại khắp mọi nơi mà vẫn không nhặt được dù chỉ là một mảnh nồi vỡ. Quả là nhà Thạch Sùng không thể làm gì kiếm được những món ấy. Thế rồi sau đó một lúc lâu, những người làm chứng công nhận sự thắng cuộc về phía em hoàng hậu. Thạch Sùng không ngờ mình bị thua một vố đau như thế. Hắn cay đắng nhìn thấy tất cả gia sản cho đến vợ con, nàng hầu, nô tỳ v.v. .. đều chạy sang tay họ Vương. Còn lại một mình ngồi trong túp lều, hắn tắc lưỡi tiếc cho cơ nghiệp tự tay mình gây dựng trong bao năm đến nay tay trắng lại hoàn tay trắng. Rồi hắn chết, hóa thành con mối tức là con thằn lằn, cũng gọi là con thạch sùng. Loài mối thỉnh thoảng lại chắt lưỡi kêu lên mấy tiếng “Thạch Thạch” là vì thế.

Ngày nay người ta còn có câu tục ngữ:
Thạch Sùng còn thiếu mẻ kho , có ý nói trên đời khó có ai được hoàn toàn đầy đủ.

II. Tìm hiểu thêm

1. Thể loại

Truyện Thạch Sùng còn thiếu mẻ kho thuộc thể loại truyện cổ tích.

2. Tóm tắt truyện cổ tích

Thạch Sùng vốn là người nghèo, sống bằng nghề ăn xin nhưng có đầu óc kinh doanh, thủ đoạn. Nhờ đoán biết thời cơ thiên tai, ông tích trữ gạo, rồi bán lúc khan hiếm, làm giàu nhanh chóng. Sau đó, Thạch Sùng buôn bán, thông đồng với bọn cướp, cho vay lãi và trở thành cự phú. Khi đã có quyền lực và tiền tài, hắn sống xa hoa, được phong làm quận công.

Trong một buổi tiệc, Thạch Sùng tranh khoe của với em hoàng hậu là họ Vương. Hai người thi nhau phô bày tài sản đến mức ký giao kèo ai thua phải mất cả gia sản. Cuối cùng, họ Vương hỏi Thạch Sùng có “mẻ kho” không – là vật hèn mọn mà nhà giàu không ai dùng. Vì quá xa hoa, nhà Thạch Sùng không có thứ ấy, bị thua cuộc và mất hết gia sản. Tức tưởi, hắn chết và hóa thành con thạch sùng – loài mối hay chắt lưỡi kêu, tượng trưng cho sự tiếc nuối. Câu tục ngữ “Thạch Sùng còn thiếu mẻ kho” cũng bắt nguồn từ đây.

3. Bố cục truyện

+ Phần 1 (Từ đầu đến "cho ông ta một thoi vàng mới được một đấu gạo"): Cuộc sống nghèo khổ và bước đầu làm giàu

+ Phần 2 (Tiếp đến "trừ hoàng đế ra khó có một người nào dám sánh"): Thạch Sùng thành phú ông, được phong tước và sống xa hoa

+ Phần 3 (Tiếp đến "công nhận sự thắng cuộc về phía em hoàng hậu"): Cuộc đấu khoe của với họ Vương

+ Phần 4 (Còn lại): Cái chết và hóa thân thành con thạch sùng

III. Tìm hiểu chi tiết

1. Vì sao Thạch Sùng giàu có nhanh chóng? Thành công của hắn bắt nguồn từ đâu?

• Thạch Sùng giàu nhanh nhờ có đầu óc kinh doanh nhạy bén, biết nắm bắt thời cơ.

• Việc hắn dự đoán mưa lụt qua điềm trâu húc nhau, rồi đổi toàn bộ tiền thành gạo cho thấy hắn suy đoán thời thế chính xác và dám mạo hiểm.

• Khi lũ lụt xảy ra thật, nạn đói hoành hành, giá gạo tăng cao, Thạch Sùng tung gạo ra thị trường bán với giá cắt cổ, khiến nhiều người giàu cũng phải trả giá đắt để sống sót.

• Ngoài ra, hắn giả nghèo để tránh bị nghi ngờ, tích lũy vốn dần dần, rồi từ từ mở rộng hoạt động tài chính như cho vay nặng lãi, mua đất ruộng, buôn bán đường biển, thậm chí cấu kết với cướp để làm giàu phi pháp.

• Thành công của Thạch Sùng tuy nhanh nhưng dựa vào cả trí khôn, thủ đoạn và sự vô cảm trước đồng loại, vì đã trục lợi trên nỗi đau của người khác trong thiên tai.

2. Vì sao Thạch Sùng thua họ Vương và mất hết cơ nghiệp? Bài học rút ra là gì?

• Thạch Sùng thua vì sự kiêu căng, ngạo mạn, thích hơn thua bằng mọi giá, đến mức đặt cược cả gia sản vào một trò khoe của.

• Hắn xem nhẹ những vật tầm thường, chỉ tập trung tích trữ của cải xa hoa, bỏ qua những thứ giản dị, phổ biến như “mẻ kho” – một vật nghèo hèn nhưng phổ biến trong dân gian.

• Chính sự quên gốc, xem thường quá khứ nghèo khó, đã khiến hắn thất bại cay đắng. Việc không có mẻ kho là hình ảnh ẩn dụ sâu sắc về việc đánh mất bản chất, quên đi xuất phát điểm, mất sự khiêm nhường.

• Bài học:

  • Con người phải biết giữ mình khi thành đạt, đừng quá kiêu ngạo, coi thường những thứ nhỏ bé, bình dị.

  • Sự đầy đủ tuyệt đối không tồn tại, ai cũng có khiếm khuyết – sự tham lam tranh đua quá mức sẽ dẫn đến mất mát.

  • Câu chuyện còn là lời phê phán lối sống xa hoa, khoe khoang, đạo đức xuống cấp khi con người chỉ chạy theo vật chất.

3. Giá trị nội dung

• Phê phán xã hội phong kiến thời suy: Người như Thạch Sùng nhờ tiền của mua được địa vị, điều này phản ánh một xã hội mà quyền lực bị thao túng bởi vật chất.

• Lên án lối sống xa hoa, khoe của, hám danh, và thái độ ngạo mạn của con người khi có chút thành đạt.

• Thể hiện một chân lý sâu sắc: “Không ai có thể hoàn toàn đầy đủ mọi thứ” → dẫn đến tục ngữ: “Thạch Sùng còn thiếu mẻ kho” – nhắc nhở về sự khiêm tốn và tính tương đối của đời sống.

• Đề cao tư duy kinh doanh khôn khéo, đồng thời phê phán những thủ đoạn làm giàu không chính đáng.

• Phản ánh niềm tin dân gian qua hình ảnh nhân vật hóa thân thành thạch sùng – vừa huyền ảo vừa có tính giáo dục.

4. Giá trị nghệ thuật

• Xây dựng nhân vật có diễn biến tâm lý rõ rệt: từ nghèo khổ, khôn ngoan, đến ngạo mạn, rồi thất bại ê chề.

• Sử dụng yếu tố kỳ ảo, truyền thuyết: như hình ảnh con trâu húc nhau báo điềm lụt, hay hóa thân thành thạch sùng – góp phần hấp dẫn, sinh động hóa truyện.

• Ngôn ngữ giản dị, dân gian, gần gũi với đời sống nông thôn, tạo sự quen thuộc cho người nghe/đọc.

• Cốt truyện rõ ràng, có cao trào, kịch tính (trận đấu khoe của) và kết thúc bất ngờ nhưng hợp lý.

• Lồng ghép tư tưởng đạo lý sâu sắc thông qua một câu chuyện tưởng chừng chỉ mang tính giải trí.