Đọc truyện: Sự tích sông Tô Lịch (tóm tắt, thể loại, bố cục, tìm hiểu chi tiết câu chuyện)

TRUYỆN CỔ TÍCH SỰ TÍCH SÔNG TÔ LỊCH

I. Đọc truyện

SỰ TÍCH SÔNG TÔ LỊCH

Để chữa bệnh mắt cho vua họ Lý mà phải tìm một người dân vô tội quăng xuống sông Tô Lịch. Và ông Dầu, bà Dầu chính là những người vô tội ấy. Sau khi họ chết đi đã tìm về trả thù. Dù nhà vua có cho lập miếu thờ nhưng nhà Lý vẫn rơi vào cảnh tan hoang, bị nhà Trần chiếm đoạt.

Ngày xưa về đời nhà Lý có một ông vua bị bệnh đau mắt. Mấy ông thầy thuốc chuyên môn chữa mắt ở trong kinh thành cũng như ngoài nội thành đều được vời vào cung chạy chữa, trong số đó cũng có những lương y nổi tiếng, nhưng tất cả mọi cố gắng đều vô hiệu. Cặp mắt của vua cứ sưng húp lên, đêm ngày nhức nhối rất khó chịu. Ðã gần tròn hai tháng vua không thể ra điện Kinh Thiện coi chầu được. Triều đình vì việc vua đau mắt mà rối rít cả lên. Những cung giám chạy khắp nơi tìm thầy thuốc, và lễ bái các chùa đền, nhưng mắt của thiên tử vẫn không thấy bớt. Một hôm có hai tên lính hầu đưa vào cung một thầy bói từ núi Vân Mộng về. Ông thầy chuyên bói dịch nổi tiếng trong một vùng. Sau khi gieo đốt mấy cỏ thi, ông thầy đoán:

– Tâu bệ hạ, quẻ này có tượng vua rất linh nghiệm. Quả là bệ hạ bị “thuỷ phương càn tuất” xuyên vào mắt cho nên bệ hạ không thể bớt được, trừ phi trấn áp nó đi thì không việc gì.

Vùa bèn sai hai viên quan trong thành. Thuở ấy ở phía Tây bắc thành Thăng Long có hai con sông nhỏ: Tô Lịch và Thiên Phù đều hợp với nhau để thông ra sông Cái ở chỗ cứ như bây giờ là bến Giang Tân. Họ tới ngã ba sông dựng đàn cúng Hà Bá để cầu thần về bệnh của vua. Ðêm hôm đó, một viên quan ăn chay sẵn nằm trước đàn cầu mộng. Thần cho biết: “đến sáng tinh sương ngày ba mươi cho người đến đứng ở bên kia bến đò, ai đến đó trước tiên lập tức bắt quẳng xuống sông phong cho làm thần thì trấn áp được”

Nghe hai viên quan tâu, vua lập tức sai mấy tên nội giám chuẩn bị làm công việc đó. Một viên đại thần nghe tin ấy, khuyên vua không làm việc thất đức, nhưng vua nhất định không nghe. Con mắt của vua là rất trọng mà mạng của một vài tên dân thì có đáng kể gì. Hơn nữa sắp sửa năm hết tết đến, việc đau mắt của vua sẽ ảnh hưởng nhiều đến nghi lễ long trọng và quan hệ của triều đình.

Ở làng Cảo thuộc về tả ngạn sông Tô hồi ấy có hai vợ chồng làm nghề bán dầu rong, người ta vẫn quen gọi là ông Dầu bà Dầu. Hàng ngày hai vợ chồng buổi sáng đưa dầu vào thành bán, buổi chiều trở ra: vợ nấu ăn chồng đi cất hàng.

Hôm đó là ngày ba mươi tháng một, hai vợ chồng định bụng bán mẻ dầu cho một số chùa chiền. Vào khoảng cuối năm, người ta cần dùng nhiều dầu để thắp Tết. Họ dậy thật sớm, chồng gánh chảo, vợ vác gáo cùng tiến bước đến ngã ba Tô Lịch – Thiên Phù. Ðến đây họ vào nghỉ chân trong lò canh đợi đò. Ðường vắng tanh chưa có ai qua lại. Nhưng ở trong chòi thì vẫn có hai tên lính đứng gác. Vừa thấy có người, chúng xông ra làm cho hai vợ chồng giật mình. Họ không ngờ hôm ấy lại có quân cấm vệ đứng ở đây. Tuy thấy mặt mũi chúng hung ác, nhưng họ yên tâm khi nghe câu hỏi của chúng:

– Hai người đi đâu sớm thế này?

Họ cứ sự thật trả lời. Họ có ý phân bua việc bán dầu hàng ngày của mình chỉ vừa đủ nuôi miệng. Chúng cứ lân la hỏi chuyện mãi. Chúng nói:

– à ra hai người khổ cực như thế đó. Vậy nếu có tiền thừa thãi thì hai người sẽ thích món gì nào. Nói đi! Nói đi, rồi chúng tôi sẽ kiếm cách giúp cho.

Thấy câu chuyện lại xoay ra như thế, ông Dầu bà Dầu có vẻ ngạc nhiên. Nhưng trước những lời hỏi dồn của chúng, họ cũng phải làm bộ tươi cười trả lời cho qua chuyện:

– Tôi ấy à? Người chồng đáp. Tôi thì thấy một đĩa cơm nếp và một con mái ghẹ là đã tuyệt phẩm.

Người vợ cũng cùng ý như chồng nhưng có thêm vào một đĩa bánh rán là món bà thèm nhất.

Thấy chưa có đò, hai vợ chồng lấy làm sốt ruột. Nói chuyện bài bây mãi biết bao giờ mới vào thành bán mẻ dầu đầu tiên cho chùa Vạn Thọ. Hai người bước ra nhìn xuống sông. Hai tên lính từ nãy đã rình họ, bấy giờ mới bịt mắt họ và lôi đi sềnh sệch. Họ cùng van lên:

– Lạy ông, ông tha cho chúng cháu, chúng cháu chẳng có gì.

Nhưng hai tên lính chẳng nói chẳng rằng, cứ cột tay họ lại và dẫn đến bờ sông. Chúng nhấc bổng họ lên và cùng một lúc ném mạnh xuống nước. Bọt tung sóng vỗ. Và hai cái xác chìm nghỉm. Rồi đó, chúng cắm cổ chạy.

Lại nói chuyện mắt vua sáng mồng một tháng chạp tự nhiên khỏi hẳn như chưa từng có việc gì. Nhưng ông Dầu bà Dầu thì căm thù vô hạn. Qua hôm sau hai tên cấm vệ giết người không biết vì sao tự treo cổ gốc đa trong hoàng thành. Rồi giữa hôm mồng một Tết, lão chủ quán ở bên kia Giang Tân phụ đồng lên giữa chùa Vạn Thọ nói toàn những câu phạm thượng. Hắn nói những câu đứt khúc, nhưng người ta đều hiểu cả, đại lược là:

– Chúng ta là ông Dầu bà Dầu đây… Chúng mày là quân tàn ác dã man, chúng mày là quân giết người lương thiện… Chúng mày sẽ chết tuyệt diệt… Họ Lý chúng mày sẽ không còn một mống nào để mà nối dõi… Chúng tao sẽ thu hẹp hai con sông Tô Lịch và Thiên Phù lại… Chừng nào bắt đầu thì chúng mày đừng hòng trốn thoát…

Những tin ấy bay về đến tai vua làm cho nhà vua vô cùng lo sợ. Vua sai lập một đền thờ ở trên ngã ba Giang Tân và phong cho hai người là phúc thần. Mỗi năm cứ đến ba mươi tháng một là có những viên quan bộ Lễ được phái đến đây cúng ông Dầu bà Dầu với những món ăn mà họ ưa thích.

Nhưng ngôi báu nhà Lý quả nhiên chẳng bao lâu lọt về tay nhà Trần. Dòng họ Lý quả nhiên chết tuyệt diệt, đến nỗi chỉ người nào đổi qua họ Nguyễn mới hòng trốn thoát.

Sông Thiên Phù quả nhiên cứ bị lấp dần, lấp dần cho mãi đến ngày nay chỉ còn một lạch nước nhỏ ở phía Nhật Tân. Sông Tô Lịch cũng thế :ngày nay chỉ là rãnh nước bẩn đen ngòm. Duy có miếu thờ ông Dầu bà Dầu thì hàng năm dân vùng Bưởi vẫn mang lễ vật theo sở thích của hai vợ chồng đến cúng lễ vào ngày ba mươi tháng mười một.

II. Tìm hiểu thêm

1. Thể loại

Truyện Sự tích sông Tô Lịch thuộc thể loại truyện cổ tích.

2. Tóm tắt truyện cổ tích

Vào thời nhà Lý, vua mắc bệnh đau mắt nặng, chữa mãi không khỏi. Một thầy bói từ núi Vân Mộng về xem quẻ, cho rằng để khỏi bệnh phải “trấn thủy phương càn tuất” bằng cách quăng một người xuống sông. Vua nghe theo lời thần linh hiện qua giấc mộng của quan, sai người đứng chờ ở bến sông, gặp ai đầu tiên sẽ bắt quăng xuống nước.

Hôm đó là ngày ba mươi tháng chạp, hai vợ chồng nghèo làm nghề bán dầu – ông Dầu và bà Dầu – đi chợ sớm để bán hàng, chẳng may là những người đầu tiên đến bến sông. Họ bị lính triều đình bắt trói và ném xuống sông làm vật tế thần. Ngay sau đó, vua khỏi bệnh. Tuy nhiên, oan hồn ông bà Dầu hiện về trả thù: hai lính cấm vệ tự sát, nhiều người phụ đồng phát ngôn kỳ lạ tố cáo tội ác của vua. Họ đe dọa sẽ khiến họ Lý tuyệt diệt và hai con sông thu hẹp lại.

Vua sợ hãi, cho lập đền thờ ông bà Dầu, phong làm phúc thần và tổ chức lễ cúng hằng năm. Tuy vậy, sau đó triều đại nhà Lý thật sự sụp đổ, mất ngôi vào tay nhà Trần. Dòng họ Lý cũng tuyệt diệt như lời nguyền. Hai con sông Tô Lịch và Thiên Phù ngày càng bị thu hẹp như đã ứng nghiệm lời oán thù.

3. Bố cục truyện

+ Phần 1 (Từ đầu đến "trừ phi trấn áp nó đi thì không việc gì"): Nhà vua bị bệnh và lời giải từ thầy bói

+ Phần 2 (Tiếp đến "Rồi đó, chúng cắm cổ chạy"): Cái chết oan nghiệt của ông Dầu, bà Dầu

+ Phần 3 (Còn lại): Oan hồn báo oán và sự sụp đổ của nhà Lý

III. Tìm hiểu chi tiết

1. Vì sao nhà vua lại dám hy sinh mạng sống của người vô tội để chữa bệnh?

• Nhà vua mắc bệnh nặng suốt hai tháng, không thể thiết triều, khiến triều đình rối loạn. Đã nhiều thầy thuốc giỏi chữa nhưng đều vô hiệu.

• Trong hoàn cảnh đó, nhà vua tin tưởng vào lời phán của thầy bói, cho rằng phải hiến tế người để “trấn thủy phương càn tuất”.

• Dù có lời can ngăn của một vị đại thần, vua vẫn kiên quyết thực hiện. Điều này cho thấy sự ích kỷ, mê tín dị đoan và coi nhẹ mạng sống thường dân của một bậc quân vương.

• Cái nhìn của vua đặt lợi ích cá nhân (sức khỏe bản thân) và hình ảnh quốc gia (nghi lễ đầu năm) lên trên đạo lý con người, cho rằng "mạng vài dân đen" không đáng kể so với "đôi mắt của vua".

• Chính hành động thất đức đó đã dẫn đến hậu quả nghiêm trọng: mất lòng dân, tạo nên oán khí, và là một phần nguyên nhân khiến nhà Lý suy vong.

2. Oan hồn ông Dầu bà Dầu hiện về báo oán như thế nào? Điều đó nói lên điều gì về niềm tin dân gian?

• Oan hồn ông bà Dầu không tan, họ hiện về bằng nhiều hình thức: lính cấm vệ tự sát, người phụ đồng nhập hồn nói lời nguyền, cảnh báo họ Lý bị tuyệt diệt.

• Những lời phán đều linh nghiệm: nhà Lý mất ngôi, hai con sông Tô Lịch và Thiên Phù bị thu hẹp dần, đúng như lời nguyền “thu hẹp sông” của oan hồn.

• Đây là minh chứng sinh động cho quan niệm dân gian về luật nhân quả, báo ứng: “gieo gió thì gặt bão”.

• Nhân vật ông bà Dầu tiêu biểu cho người dân lương thiện, dù bị giết hại oan uổng vẫn có sức mạnh từ tâm linh để chống lại bất công.

• Qua đó, câu chuyện cho thấy sự cảnh tỉnh đạo đức: dù ở địa vị cao đến đâu, nếu làm điều ác sẽ không tránh khỏi hậu quả.

3. Giá trị nội dung

• Phê phán sự mê tín dị đoan và sự tàn ác của tầng lớp cầm quyền: Truyện lên án hành động bất nhân của vua nhà Lý khi hi sinh người dân vô tội để chữa bệnh, thể hiện sự vô đạo đức, tàn nhẫn, và coi thường mạng người.

• Đề cao công lý và luật nhân quả: Qua cái chết và sự trả thù của ông bà Dầu, truyện thể hiện quan niệm dân gian “ác giả ác báo”, “trời có mắt”, răn dạy người đời sống thiện lành.

• Thể hiện tình cảm nhân đạo sâu sắc: Cảm thông với số phận người dân nghèo, lương thiện nhưng bị chèn ép, giết hại bởi quyền lực.

• Giải thích hiện tượng thực tế bằng yếu tố tâm linh: Lý giải việc sông bị thu hẹp và sự suy tàn của một triều đại như hậu quả của tội ác, phản ánh niềm tin dân gian vào linh hồn và sự báo ứng.

4. Giá trị nghệ thuật

• Lối kể chuyện mạch lạc, hấp dẫn: Có mở đầu, cao trào, kết thúc rõ ràng. Diễn biến sự việc logic, cuốn hút.

• Sử dụng yếu tố kỳ ảo, huyền bí: như nhập hồn, thần báo mộng, trả thù sau cái chết… tạo sức hấp dẫn và làm tăng tính linh thiêng, tâm linh trong văn hóa dân gian.

• Ngôn ngữ mộc mạc, gần gũi: phản ánh lời kể truyền miệng dân gian, dễ nhớ, dễ thuộc.

• Xây dựng hình tượng biểu tượng sâu sắc: ông bà Dầu đại diện cho tầng lớp thấp kém nhưng có tiếng nói trong cõi linh thiêng, là hiện thân cho lẽ công bằng của vũ trụ.