Đọc truyện: Sự Tích Chuông, Trống, Mõ (tóm tắt, thể loại, bố cục, tìm hiểu chi tiết câu chuyện)

TRUYỆN CỔ TÍCH SỰ TÍCH CHUÔNG, TRỐNG, MÕ

I. Đọc truyện

SỰ TÍCH CHUÔNG, TRỐNG, MÕ

Chàng thư sinh nọ trên đường đi thi đã cứu được con chạch với hi vọng "cứu vật trả ơn". Tuy nhiên sau đó anh lại hay tin chính con vật này đang làm điều ác ăn thịt người và muốn phân bua với nó. May sao nhờ có Phật Tổ nên mọi việc mới được lý giải rõ ràng.

Ngày xưa, có một thư sinh nghèo học hành rất giỏi, hy vọng thế nào rồi cũng được đỗ cao, làm nên nghiệp lớn. Chàng rất sáng dạ, học đâu nhớ đấy, tấn tới lạ thường, thầy dạy cùng bạn bè đều mến phục. Thông thuộc hết kinh sử, chàng lại có tài làm thi phú rất hay.

Thuở bấy giờ người ta vẫn tin là học tài thi phận và kẻ sĩ muốn vược thang mây thì phải làm việc bố thí hoặc điều thiện trước lúc thi cử. Chàng thư sinh nghèo quá không làm được việc bố thí mới nghĩ đến cách làm điều thiện. Một hôm trong khi dạo chơi ngoài đồng, chàng thấy một lũ trẻ chăn trâu đang reo hò kéo một con chạch lớn, bàn tính với nhau làm thịt nướng ăn. Thấy bộ dạng buồn bã của con vật sắp chết, hai mắt ứa lệ, thư sinh liền nghĩ ngay đến việc làm điều thiện, bỏ ra đồng tiền dành dụm được bấy lâu để mua lại con chạch của lũ trẻ. Xong rồi chàng đưa con vật đến bờ sông cái để phóng sinh, sau khi nhắn nhủ nó rằng:

“Chạch ơi, người ta thường bảo “cứu vật vật trả ơn, cứu nhơn nhơn trả oán”, ta cứu sống cho mày hôm nay, mong rằng kỳ thi năm tới may sẽ nhớ ơn phù hộ cho ta làm văn trôi chảy và đỗ đạt vẻ vang”.

Sau khi thả con chạch xuống sông, thư sinh yên lòng trở về, ngày đêm đèn sách hăng hái thêm lên. Kỳ thi gần tới, chàng lạy bàn thờ tổ tiên và cha mẹ rồi vác lều chõng ra kinh đô. Ai cũng nghĩ là với tài học xuất chúng như chàng ắt thế nào cũng được ghi tên bảng vàng, song trái với ước vọng của cha mẹ cùng thày bạn, chàng liên tiếp bị trượt mấy kỳ thi ở cả ba trường. Không nản chí, chàng ở lại kinh đô tìm thầy danh tiếng để dùi mài kinh sử mà chờ khóa tới. Khoa thi sau chàng cũng hỏng luôn ở cả ba trường như kỳ đầu. Tủi hổ, chán nản, chàng tìm đường trở về làng.

Đến ngang bến đò con sông cái năm xưa chàng đã phóng sinh cho con chạch, thư sinh không khỏi ngạc nhiên thấy ở hai bên bờ có nhiều điếm quân canh gác cẩn mật. Hỏi ra mới biết là ở quãng sông này có một con chạch rất lớn hóa thành mãng xà, thường đón người qua lại đây để ăn thịt. Thư sinh nghe nói thế đâm ra nghi hoặc, tự bảo thầm rằng có lẽ con quái vật này chính là con chạch chàng đã cứu nạn cho năm nào. Như vậy, hai kỳ thi vừa rồi chàng bị trượt cũng là hậu quả của việc chàng làm, ngỡ là lành hóa gây ra hung dữ. Những hành động quái ác của con chạch yêu tinh đã vang lên tới Thiên Đình, thư sinh phải gánh chịu lấy trách nhiệm.

Sau một hồi suy nghĩ trên kia, thư sinh nài nỉ với người lính canh để cho chàng qua sông. Người lính bảo phải đợi cho khách quá giang đông đã, rồi toán quân cầm sẵn giáo, rìu theo hộ tống, bấy giờ sang ngang mới có thể chống trả lại khỏi làm mồi cho con quái vật. Thư sinh yêu cầu ra đi một mình, rủi ro xin chịu lấy, viện cớ là có việc gấp không thể chờ đợi được, rồi năn nỉ mãi người lính mới cho xuống thuyền.

Ra đến giữa sông, chiếc thuyền bỗng nhiên chòng chành đầu lái như muốn lật, từ mặt nước con quái vật nhô đầu lên, há miện lớn chực nuốt người. Chàng thư sinh vội lớn tiếng bảo nó:

“Mày không còn nhớ tao hay sao? Có phải mày là con chạch đã được tao cứu mạng cho khỏi tay lũ trẻ chăn trâu độ trước, rồi mày lại đội lốt để mày làm hại người ta không?”

Mãng xà đáp:

“Đúng đấy, nhưng tao phải ăn thịt mày”.

Thư sinh liền nói:

“Hãy nghe đây đã. Mấy năm trước, sở dĩ cứu sống cho mày ở khúc sông này, tao có nói cho mày biết là vì tao tin ở sự biết ơn của loài vật “cứu vật vật trả ơn, cứu nhơn nhơn trả oán”. Bây giờ mày trả ơn tao như thế phải không?”

Mãng xà cãi:

“Lầm rồi, phải hiểu là “cứu vật vật trả oán” mới đúng. Thôi đừng chữ nghĩa lôi thôi nữa, để tao ăn thịt mày cho rồi”.

Thư sinh nói:

“Khoan đã, trong đôi bên chưa biết ai có lý. Phải kiếm ai phân xử mới được: nếu họ bảo mày có lý thì tao xin bằng lòng cho mày ăn thịt. Chỉ cần hỏi ba lần thôi, bất cứ gặp người hay loài vật, ba kẻ đầu tiên chúng ta đi gặp đây, là ba kẻ phân xử, quyết định cho chúng ta xem ai có lý”.

Mãng xà nhận lời, trồi lên mặt nước để đi theo thư sinh tìm ba người phân xử. Kẻ thứ nhất họ gặp là một con trâu già yếu đang gặp cỏ bên bờ ao. Thư sinh kể đầu đuôi câu chuyện rồi hỏi xem ý kiến của trâu thế nào về câu phương ngôn: “Cứu vật vật trả ơn, cứu nhơn nhơn trả oán”.

Con trâu phần sợ rắn, phần xấu bụng muốn trả thù những sự hành hạ của người ta đối xử với nó bấy lâu, mới trả lời rằng:

“Câu phương ngôn ấy sai, ý nghĩa trái ngược lại mới đúng, vì loài vật ngu ngốc không biết phân biệt điều thiện với điều ác, loài vật không có trí khôn như người ta mà chỉ nghe theo thú tính”.

Nghe nói thế, mãng xà chồm lên toan ăn thịt thư sinh, chàng bèn nhắc lại điều kiện đã giao kết, rồi cả hai lại tiếp tục đi. Đi được một lúc, họ gặp một con cá gáy (chép) to lớn lâu năm sắp hóa thành tinh. Nghe hết tự sự và câu hỏi dò ý kiến trên, cá cũng trả lời như trâu. Thư sinh bắt đầu lo ngại cùng mãng xà lại ra đi. Kẻ thứ ba mà cuối cùng họ gặp trên đường là một người già cả, râu tóc bạc phơ. Ông cụ này không ai khác hơn là Phật Thế Tôn ở trên trời nghe thấy rõ mọi việc xảy ra giữa chàng thư sinh với con mãng xà bạc ác cùng những lời lẽ của trâu và cá gáy, liền hóa ra một ông lão để gặp họ. Sau khi nghe thuật lại đầu đuôi câu chuyện tranh chấp giữa đôi bên, Phật liền mời cả hai về nhà. Phật dùng phép thần thông gọi trâu cùng cá gáy đến đủ mặt, rồi cả năm bước vào nhà Phật, một ngôi chùa. Qua khỏi cửa chùa ông lão trở lại nguyên hình Phật Thế Tôn, ngỏ lời bênh vực cho lẽ phải của thư sinh, nghiêm khắc lên án sự bội bạc vô ơn của mãng xà, cùng sự xấu bụng của trâu và cá gáy. Rồi để trừng phạt cả ba con, Phật bắt mãng xà hóa ra cái chuông, trâu hóa thành cái trống, cá gáy hóa thành mõ. Vì thế từ đó giá chuông nhà chùa đúc theo hình con rắn, trống bịt bằng da trâu và mõ làm theo hình cá gáy. Để nhắc nhở các nhà tu hành nhớ sự tích này mà luôn luôn giữ lấy lòng ngay thật hiền lành, bất cứ ngày đêm mỗi lần đọc kinh đều phải gõ vào ba vật nói trên

II. Tìm hiểu thêm

1. Thể loại

Truyện Sự Tích Chuông, Trống, Mõ thuộc thể loại truyện cổ tích.

2. Tóm tắt truyện cổ tích

Chàng thư sinh nghèo, giỏi giang, với ước nguyện đỗ đạt, đã cứu một con chạch thoát chết để tích đức. Thế nhưng sau hai kỳ thi đều trượt, chàng thất vọng quay về, rồi hay tin con chạch đã hóa thành mãng xà ăn thịt người. Chàng dũng cảm vượt sông để phân rõ đúng sai, thuyết phục mãng xà đi tìm ba kẻ phân xử. Trâu và cá đều bênh rắn, nhưng cuối cùng, Phật Thích Ca hiện thân làm ông lão, đứng về lẽ phải, trừng trị cả ba con vật vô ơn. Từ đó chuông (hình rắn), trống (da trâu), và mõ (hình cá) trở thành pháp khí trong chùa – biểu tượng nhắc nhở người tu giữ lòng chính trực, thiện lương.

3. Bố cục truyện

+ Phần 1 (Từ đầu đến "làm văn trôi chảy và đỗ đạt vẻ vang"): Chàng thư sinh cứu con chạch và niềm tin vào điều thiện

+ Phần 2 (Tiếp đến "thư sinh phải gánh chịu lấy trách nhiệm"): Thi rớt và phát hiện con chạch thành yêu quái

+ Phần 3 (Tiếp đến "quyết định cho chúng ta xem ai có lý"): Đối đầu với mãng xà và cuộc tìm kiếm công lý

+ Phần 4 (Còn lại): Phật hiện thân phân xử và nguồn gốc chuông, trống, mõ

III. Tìm hiểu chi tiết

1. Vì sao con chạch lại trở thành mãng xà ăn thịt người sau khi được cứu sống?

+ Truyện dân gian dùng hình ảnh con chạch để phản ánh một nghịch lý đạo đức trong xã hội: không phải mọi việc thiện đều đem lại kết quả tốt đẹp. Con chạch là biểu tượng cho kẻ vô ơn, được cứu nhưng lại sinh lòng tham, gây hại cho chính ân nhân.

+ Trở thành mãng xà – con chạch mang trong mình tính chất phản bội, đền ơn bằng oán. Điều này thể hiện tư tưởng sâu sắc: lòng tốt nếu đặt sai chỗ, hoặc ban phát một cách mù quáng, có thể gây ra hậu quả tai hại.

+ Đồng thời, con chạch không chỉ là con vật, mà còn đại diện cho loại người “ăn cháo đá bát”, những kẻ giả vờ hiền lành lúc nguy khốn, nhưng khi có cơ hội lại trở mặt, trở thành mối họa cho xã hội.

2. Truyện phản ánh quan niệm gì của người xưa về đạo lý, lòng biết ơn và công lý?

3. Giá trị nội dung

+ Ca ngợi lòng dũng cảm, tinh thần thiện lương của người trí thức:

Chàng thư sinh không chỉ cứu vật, mà còn dám đứng ra nhận trách nhiệm và đối mặt với cái ác do mình vô tình dung dưỡng.

+ Phê phán sự vô ơn, phản trắc và ích kỷ:

Qua hình ảnh con rắn, trâu, cá, truyện lên án những kẻ được giúp đỡ nhưng không nhớ ơn, thậm chí quay lại làm điều ác – đây là bài học đạo lý sâu sắc trong đời sống.

+ Đề cao công lý, lòng tin vào đạo lý đúng sai:

Truyện phản ánh niềm tin rằng “làm điều thiện sẽ được phân xử công bằng”, cho dù ban đầu cái xấu có thể thắng thế, nhưng cuối cùng sự thật và chính nghĩa vẫn được bảo vệ nhờ những đấng thiêng liêng (Phật).

+ Giải thích nguồn gốc pháp khí trong chùa:

Chuông, trống, mõ – không chỉ là vật dụng tín ngưỡng mà còn mang ý nghĩa giáo dục đạo đức, phản ánh văn hóa tâm linh sâu sắc của người Việt.

4. Giá trị nghệ thuật

+ Xây dựng cốt truyện ly kỳ, giàu kịch tính:

Mở đầu nhẹ nhàng, nhưng càng về sau càng căng thẳng, đối đầu giữa người và yêu quái, cuối cùng là cuộc xét xử đầy bất ngờ của Phật.

+ Sử dụng yếu tố kỳ ảo và nhân hóa sinh động:

Cá, rắn, trâu biết nói, biết lý luận, mang tính cách rõ rệt – đây là đặc điểm nổi bật trong văn học dân gian nhằm truyền tải bài học đạo đức.

+ Giàu tính biểu tượng:

Chuông, trống, mõ không chỉ là vật cụ thể, mà còn là biểu tượng cho các tính cách (chuông – cảnh tỉnh, trống – âm vang, mõ – nhắc nhở liên tục).

+ Lời thoại giàu tính triết lý và tranh biện:

Câu chuyện không đơn giản, mà là một màn “biện lý” giữa người và vật, cái thiện và cái ác, làm nổi bật tri thức và lòng kiên định của nhân vật chính.