Đọc truyện: Bắc kim thang, cà lang bí rợ (tóm tắt, thể loại, bố cục, tìm hiểu chi tiết câu chuyện)

TRUYỆN CỔ TÍCH BẮC KIM THANG, CÀ LANG BÍ RỢ

I. Đọc truyện

BẮC KIM THANG, CÀ LANG BÍ RỢ

“Ngày xửa ngày xưa, ở một làng quê nọ, có hai người bạn làm nghề buôn bán cùng nhau. Một người đi soi đèn bắt ếch về đêm, còn anh kia thì chuyên đi bán dầu thắp đèn vào rạng sáng. Nhà họ dựng trên một cù lao nhỏ ven sông, tách biệt với làng xóm, muốn đi vào chợ làng phải đi ngang một cây cầu khỉ vắt vẻo. Do hoàn cảnh đơn chiếc, nên hai anh cũng thân thiết với nhau. Có lần vì mẹ già của anh bán ếch bệnh mà không có tiền chạy chữa nên qua đời, anh bán dầu liền bỏ tiền ra giúp đỡ ma chay mà không hề tính toán, vì thế mà anh bắt ếch càng quý trọng tình bạn của anh bán dầu.

Một đêm nọ, trong lúc đi làm việc, anh bắt ếch nghe tiếng kêu thảm thiết phát ra từ một cái bẫy trên đồng. Tính tò mò, anh lại mở ra coi thì phát hiện ra hai con chim le le và bìm bịp nằm trong bẫy, do chúng giành ăn với nhau mới bất cẩn rơi vào bẩy của con người. Hai con chim ra sức năn nỉ anh bắt ếch mở bẩy tha cho mình, rồi hứa sẽ đền ơn báo đáp. Vốn là người có tính nhân từ, anh bắt ếch cũng xuôi lòng rồi giải thoát cho chúng.

Vài ngày sau, hai con chim cùng bay đến nhà anh bắt ếch để cảnh báo cho anh biết tai ương sắp đến. Chúng nghe được hai con ma da ở sông bàn với nhau rằng sẽ kéo chân anh bán dầu và anh bắt ếch, cho hai anh chết, thế mạng cho chúng để chúng được đầu thai. Vì hai con ma này chết đã lâu, nếu trong 7 ngày không bắt được người thay thế sẽ bị hồn phách tứ tán, không được đầu thai nữa. Thêm vào đó, ma da cũng chỉ có thể bắt hai anh khi trời vừa rạng sáng, lúc anh bán dầu ra chợ và lúc anh bắt ếch về nhà, bởi vì khi mặt trời lên thì chúng không còn ma phép.

Ban đầu anh bắt ếch đem cớ sự nói anh cho bán dầu nghe, khuyên anh nên ở nhà, nghỉ bán một tuần lễ, nhưng anh bán dầu lại không tin, cho rằng đấy là mê tín vớ vẩn, trên đời không có ma, quỷ. Theo lời le le và bìm bịp, anh bắt ếch viện cớ đến ngày cúng mẹ, gọi anh bán dầu qua nhà tiệc tùng ăn nhậu, chuốc cho anh say mèm đến mức sáng hôm sau không ra chợ bán được. Ngày kia lại lấy cớ sang nhà cảm ơn anh bán dầu đã giúp đỡ, lại bày tiệc ăn uống no say, trì hoãn việc đi ngang cây cầu kia.

Hôm ấy là ngày cuối cùng của thời hạn 7 ngày ma da bắt hồn, do say sỉn nhiều ngày liền nên anh bắt ếch ngủ quên. Anh bán dầu sực tỉnh vào sáng sớm, nhận ra mình đã bỏ buôn bán mấy ngày liền bèn nhanh chóng quẩy hàng ra chợ. Do bước vội vàng qua cầu khỉ cheo leo, lại bị bọn ma da biến phép cho cầu trơn trượt nên sẩy chân rơi xuống nước mà chết. Anh bắt ếch vì tiếc thương bạn nhưng do còn sợ bọn ma da nên phải đợi hết một ngày sau mới dám vớt xác bạn lên mà làm ma chay. Thấy ân nhân của mình đau lòng, le le và bìm bịp cũng bay đến, cất tiếng kêu thảm thiết như tiếng kèn trống đám ma để tiễn biệt một người chết oan.”

Đọc hết truyện cổ tích này thì có lẽ mọi người đều sáng tỏ vì sao trong bài đồng dao “Bắc kim thang” có 4 câu cuối là:

Chú bán dầu, qua cầu mà té.
Chú bán ếch, ở lại làm chi.
Con le le đánh trống thổi kèn,
Con bìm bịp thổi tò tí te tò te.

Thực chất là để diễn tả lại câu chuyện cổ tích đề cao tình bạn và tính chất cứu vật vật trả ơn của người xưa.

Thế nên vấn đề còn lại nằm ở hai câu:

Bắc kim thang, cà lang bí rợ
Cột qua kèo, là kèo qua cột.

Ở câu đầu tiên, “cà, lang, bí rợ” là để chỉ cho 3 loại củ, quả có cùng một đặc tính là thuộc họ dây leo, trái cà, khoai lang và bí rợ. Đặc biệt với từ bí rợ, là một từ thuần chất của miền Nam, cũng đã nói lên xuất xứ của bài đồng dao này là từ miền Tây Nam bộ.

Nói đến “bắc kim thang” thì phải hiểu hơi “hàn lâm” một chút, là từ kim thang ở đây hiểu cho đúng phải là cái thang hình chữ KIM -金- tức là hình tam giác cân. Từ “kim tự tháp” cũng là bắt nguồn từ chữ “kim” này mà có, do chỉ hình dạng cái tháp của người Ai Cập cổ là hình tam giác cân.

Còn cái “kim thang” của con nít ngày xưa là do người lớn dùng hai thanh tre dài, bắt chéo vào nhau tạo thành một hình tam giác cân rồi cắm trên mặt đất, cách vài mét lại đặt một cái như vậy, tạo thành một hàng dài. Bản thân của cái kim thang này trở thành một cái cột (do không có cây cột dựng đứng giữa nên hai thanh tre chéo vào trở thành cột luôn). Những cái kim thang được nối vào nhau bởi cái “vì kèo” là những thanh tre chạy dọc theo giàn, cứ như thế tạo thành một giàn cốt là để cho cà, lang, bí rợ leo lên mà sinh sôi, phát triển.

Vậy “cột qua kèo, kèo qua cột” là chỉ mối quan hệ gắn bó vào nhau của hai vật thể. Cả câu “bắc kim thang, cà lang bí rợ, cột qua kèo, là kèo qua cột” cốt để miêu tả mối quan hệ keo sơn, quấn quít, gắn bó vào nhau của anh bán dầu và anh bán ếch ở bốn câu sau.

Cả bài đồng dao này được viết lại dựa trên câu chuyện cổ tích kia, nên cách lý giải cũng vì thế mà nên hiểu cho đúng. Tuy nhiên trải qua thời gian dài, người lớn không còn kiên nhẫn để giải thích cho con trẻ hiểu về truyện cổ tích kia, thế nên bài đồng dao “bắc kim thang” cứ thế mà lưu truyền, gây ra sự hoang mang, khó hiểu cho người nghe.

Bên cạnh đó, cũng còn nhiều lời bàn, tranh cãi xung quanh việc lý giải ý nghĩa cho bài đồng dao này. Điển hình là ông Nguyễn Hữu Hiệp ở An Giang đã phát biểu trong hội thảo khoa học tại trường Đại học Cần Thơ năm 2003, rằng hiểu cho đúng thì bài đồng dao này phải được hát là:

Bắt kim than, cà lang bí rợ
Cột quai chèo, chèo qua chèo lại,
Bắt ngựa ô, chạy vô vườn mít,
Hái lá mít, chùi đít ngựa ô.

Tuy nhiên cách giải thích này lại khập khiễng và vô cùng tối nghĩa, khó hiểu.

Vậy nên tôi mới mạn phép truy tìm nguồn gốc, đọc và thẩm định rồi giải thích để mọi người hiểu hơn về bài đồng dao này. Nếu mọi người thấy cách lý giải này là hợp lý thì nhớ đặng mà con cháu có hỏi, thì ta biết trả lời rằng vì sao trẻ con hay hát:

Bắc kim thang, cà lang bí rợ,
Cột qua kèo, là kèo qua cột…

II. Tìm hiểu thêm

1. Thể loại

Truyện Bắc kim thang, cà lang bí rợ thuộc thể loại truyện cổ tích dân gian.

2. Tóm tắt truyện cổ tích

Hai người bạn thân thiết, một người bắt ếch ban đêm, người kia bán dầu sáng sớm, sống trên cù lao nhỏ ven sông. Một đêm, anh bắt ếch cứu hai con chim khỏi bẫy và được chim cảnh báo về sự nguy hiểm do hai con ma da sông gây ra, sẽ giết hai anh trong vòng 7 ngày. Anh bắt ếch cố gắng bảo vệ bạn bằng cách làm bạn say không ra chợ, nhưng đến ngày cuối cùng anh lại ngủ quên, anh bán dầu đi qua cầu khỉ trơn trượt do ma da làm và chết đuối. Anh bắt ếch thương bạn nhưng không thể ngăn được số phận. Chim le le và bìm bịp tiễn biệt người chết bằng tiếng kèn trống. Câu chuyện giải thích nguồn gốc của bài đồng dao “Bắc kim thang”, thể hiện tình bạn sâu sắc và nguyên tắc “vật trả ơn” trong văn hóa dân gian.

3. Bố cục truyện

+ Phần 1 (Từ đầu đến "bắt ếch càng quý trọng tình bạn của anh bán dầu"): Giới thiệu hai người bạn làm nghề buôn bán cùng nhau, sống gần gũi, giúp đỡ nhau trong khó khăn, thể hiện tình bạn thân thiết.

+ Phần 2 (Tiếp đến "bọn ma da biến phép cho cầu trơn trượt"): Anh bắt ếch giải cứu hai con chim bìm bịp và le le khỏi bẫy, sau đó được chúng cảnh báo về ma da sắp hãm hại hai người.

+ Phần 3 (Tiếp đến "Anh bắt ếch vì tiếc thương bạn"): Anh bắt ếch tìm cách bảo vệ bạn bằng cách trì hoãn việc ra chợ, nhưng do say quên, anh bán dầu vẫn đi qua cầu khỉ và chết do ma da.

+ Phần 4 (Còn lại): Trình bày ý nghĩa câu chuyện trong bài đồng dao “Bắc kim thang”, phân tích ý nghĩa các câu trong bài đồng dao, làm rõ mối liên hệ giữa câu chuyện và bài hát dân gian.

III. Tìm hiểu chi tiết

1. Diễn biến câu chuyện

• Hai người bạn làm nghề buôn bán cùng nhau, sống gần nhau trên cù lao ven sông, tình bạn thân thiết
  Nhận xét: Mối quan hệ gắn bó giữa hai người thể hiện tình bạn chân thành, đậm chất nhân văn trong đời sống thường ngày.

• Anh bán ếch cứu hai con chim le le và bìm bịp bị mắc bẫy, chim hứa sẽ báo ơn
  Nhận xét: Thể hiện quan niệm “vật vật trả ơn” trong văn hóa dân gian, lòng tốt sẽ được đền đáp, đồng thời gợi lên sự kết nối giữa con người và thiên nhiên.

• Hai con chim báo tin về nguy hiểm do hai con ma da sắp bắt hai người bạn làm thế mạng
  Nhận xét: Sự xuất hiện của thế lực siêu nhiên phản ánh niềm tin dân gian vào ma quỷ, số phận và sự linh thiêng của thế giới vô hình.

• Anh bắt ếch khuyên bạn bán dầu nghỉ bán để tránh tai họa, nhưng anh bán dầu không tin và vẫn đi chợ
  Nhận xét: Thái độ phủ nhận điều huyền bí, mê tín của anh bán dầu thể hiện sự mâu thuẫn giữa niềm tin dân gian và lý trí con người.

• Anh bắt ếch cố gắng trì hoãn bạn bằng cách mời ăn uống say mèm, nhưng cuối cùng anh bán dầu vẫn đi chợ, gặp tai họa rơi xuống sông chết
  Nhận xét: Sự bất cẩn và không tin tưởng vào lời cảnh báo dẫn đến hậu quả bi thương, nhấn mạnh bài học về sự cẩn trọng và biết lắng nghe.

• Anh bắt ếch đau buồn thương tiếc bạn, hai con chim le le và bìm bịp thổi kèn tiễn biệt anh bán dầu
  Nhận xét: Biểu tượng của lòng trung thành, tình bạn sâu sắc và sự đồng cảm của thiên nhiên với con người, tạo nên không khí buồn thương đậm đà tính nhân văn.

Tóm lại, câu chuyện vừa thể hiện quan niệm dân gian về tình bạn, về sự đền đáp ân nghĩa, vừa phản ánh niềm tin vào thế giới tâm linh, đồng thời nhấn mạnh những bài học về sự cẩn trọng, biết trân trọng và giữ gìn tình bạn.

2. Biểu tượng và hình ảnh dân gian phong phú trong truyện

• Cây cầu khỉ: Biểu tượng của sự khó khăn, nguy hiểm trong cuộc sống, là thử thách mà con người phải vượt qua. Cầu khỉ cũng là “điểm nút” trong câu chuyện, nơi số phận của nhân vật bị thử thách bởi ma quỷ.

• Hai con chim le le và bìm bịp: Biểu tượng của sự cứu giúp, báo tin và lòng biết ơn. Trong văn hóa dân gian, chim thường mang ý nghĩa linh thiêng, thông tin giữa thế giới con người và thế giới siêu nhiên.

• Hai con ma da: Hình ảnh đại diện cho thế lực siêu nhiên, ma quỷ với sức mạnh có thể tác động đến vận mệnh con người, thể hiện niềm tin của dân gian về sự tồn tại của các thế lực tâm linh.

• Tiếng kèn trống của chim le le và bìm bịp: Hình ảnh tượng trưng cho đám tang, sự tiễn biệt người chết, đồng thời thể hiện sự cảm thông và lòng thương tiếc sâu sắc.

• Nghề buôn bán (bán dầu, bắt ếch): Thể hiện cuộc sống thường nhật của người dân, phản ánh sự gắn bó và tình nghĩa trong lao động và cuộc sống hàng ngày.

• Rượu và việc mời ăn uống: Biểu tượng cho sự trì hoãn, giúp bạn tránh khỏi tai họa, thể hiện sự khôn ngoan và tình cảm giữa bạn bè.

Những hình ảnh và biểu tượng dân gian này không chỉ làm phong phú câu chuyện mà còn phản ánh sâu sắc đời sống tinh thần và quan niệm của người xưa về tình bạn, số phận, và thế giới siêu nhiên.

3. Giá trị nội dung

• Tình bạn cao đẹp: Truyện nhấn mạnh sự gắn bó, giúp đỡ nhau vô điều kiện trong khó khăn giữa hai người bạn.

• Tính nhân văn, lòng nhân từ: Việc anh bắt ếch cứu chim thể hiện lòng nhân hậu, cứu vật vật trả ơn, là nét đẹp trong văn hóa dân gian.

• Sự vận động của số phận và sự hi sinh: Câu chuyện phản ánh sự không thể tránh khỏi của số phận dù có nỗ lực bảo vệ người thân.

• Giải thích nguồn gốc văn hóa: Câu chuyện lý giải ý nghĩa bài đồng dao “Bắc kim thang”, gắn liền với cuộc sống và tập tục của người dân xưa.

4. Giá trị nghệ thuật

• Kết cấu mạch lạc, hấp dẫn: Truyện xây dựng tình huống căng thẳng từ lời cảnh báo, sự trì hoãn và kết cục bi thương tạo cảm xúc mạnh.

• Ngôn ngữ gần gũi, dễ hiểu: Dùng ngôn ngữ đơn giản, gắn với đời sống thường ngày của người dân miền quê.

• Biểu tượng và hình ảnh dân gian phong phú: Sử dụng hình ảnh ma da, chim le le, bìm bịp, cầu khỉ… mang đậm dấu ấn văn hóa vùng sông nước.

• Tính giáo dục cao: Qua câu chuyện và đồng dao, truyền dạy bài học về tình bạn, sự biết ơn, và nguồn gốc văn hóa truyền thống.