Đọc truyện: Bò béo bò gầy (tóm tắt, thể loại, bố cục, tìm hiểu chi tiết câu chuyện)

TRUYỆN CỔ TÍCH BÒ BÉO BÒ GẦY

I. Đọc truyện

BÒ BÉO BÒ GẦY

Ngày ấy vào thời vua Lê chúa Trịnh có hai vợ chồng một người nho sinh họ Lê. Nhân ngày cuối năm dắt nhau về thăm quê quán trong thành. Sau mấy năm đi làm ăn xa, họ có để dành được một số bạc nhỏ đưa về định làm vốn sống ở quê nhà.

Qua bến đò Khuốt, họ đi vào giữa làng Đa-giá thượng. Đến đây trời đã xế chiều lại lấm tấm mưa. Thấy thế, người chồng quyết định nghỉ lại trong một cái quán bên đường.

Làng Đa-giá thượng bấy giờ vẫn có một ổ gian phi lớn, chuyên cướp của giết người. Khách bộ hành đi qua đây thường thường nghỉ lại vì chỉ ở đây mới có dân cư quán xá, lại có chỗ ăn chỗ trọ tươm tất. Mà khi khách đã nghỉ lại thì kẻ nào coi chừng tay nải nằng nặng, lại cô đơn, là đêm đến sẽ có người kéo lên núi xô xuống một cái hang sâu và kín gần Kẽm-trống. Thế rồi những món đồ cướp sẽ tùy công lao mà chia nhau giữa mọi huynh thứ trong làng. Chúng giữ việc đó rất kín. Có những tiếng lóng thay cho tiếng nói thường. Từ bao lâu, hang núi thiên tạo đó như một cái giếng sâu, là mồ chung của bao nhiêu mạng người vô tội. Thế nhưng, bề ngoài đối với vua quan, đối với người các làng khác, chúng vẫn là những kẻ làm ăn lương thiện.

Khi hai vợ chồng bước vào quán, bà hàng chạy ra đỡ chiếc thúng khảo trên tay người đàn bà.

- Ông bà đến vừa đúng dịp! Hôm nay lại đang sẵn rượu ngon và nhắm tốt.

Trời mùa đông, ăn xong thì đã không trông rõ mặt người. Nhà hàng dọn sẵn giường chiếu để cho họ nghỉ. Nhưng khi những cánh liếp vừa hạ xuống đựơc một chốc thì ở ngoài đường có tiếng hỏi vọng vào.

- Nhà hàng mai cho chúng tôi mượn bò với nhé?

- Có!

- Bò béo bò gầy?

- Bò béo.

Bà chú quán thản nhiên trả lời rồi dọn dẹp đi ngù. Hai vợ chồng yên tâm trèo lên giường, bỏ cái tay nải ra gối đầu. Và rồi họ ngủ thiếp đi.

Đêm ấy vào khoảng canh hai, trong quán đã có mấy tên lực lưỡng lẻn vào từ lúc nào. Người nho sinh họ Lê vẫn còn mê man trong giấc mộng. Mấy chén rượu có pha thuốc mê làm anh chàng chẳng còn biết gì trời đất. Nhưng người vợ thì vẫn tỉnh táo. Bọn cướp xông lại ấn giẻ vào miệng người chồng và lôi đi xềnh xệch. Người vợ toan la lên thì tên cướp thứ hai đã giơ lưỡi dao sáng loáng. Thấy hắn sắp động vào người, nàng quỳ xuống lầm bẩm:

- "Thiếp cắn rơm cắn cỏ lạy ông. Ông tha cho, thiếp xin nhớ ơn trọn đời".

Ngọn đuốc khoa vào mặt nàng. Nàng còn trẻ và rất xinh đẹp. Tên cướp bỗng thấy động lòng. Hắn giục:

- "Thế thì đi. Nhưng khôn hồn hãy ngậm mồm lại. Hễ kêu lên thì cho chết!".

Thế rồi, trong khi đi đường, tên cướp nghĩ ra được một kế để được chung chăn gối với người đàn bà có cặp mắt rất xinh kia. Hắn sẽ gửi nàng ở nhà một người thủ hạ tin cẩn, nhờ giấu kín cho, rồi khi về chỉ đưa đôi hoa tai ra trình mọi người là ổn.

Từ đó tên cướp thường lui tới chỗ ở của người vợ mới không cheo cưới của hắn. Thình thoảng hắn biếu nàng một bộ xà tích hay mấy vuông lụa. Nàng không phải lo gì đến cái ăn cái mặc, đã có người hầu hạ chu tất. Nhưng nhất thiết nàng không được bước ra khỏi buồng, luôn luôn cửa đóng kín mít. Người đàn bà ấy đành nhắm mắt tuân theo như một kẻ không hồn. Dần dần nàng hiểu rõ cách sinh nhai của lũ cường bạo.

Nhưng nàng vẫn cố nuốt những giọt nước mắt, vui vẻ đón tiếp kẻ thù của mình để hắn thí cho chút sống thừa. Tuy nhiên, chỉ được năm tháng là việc tên cướp giấu nàng ở đây bị bại lộ. Ba ngày trước, xã trưởng rỉ tai bảo hắn:

- "Nếu anh không hạ thủ ngay thì đã có những người khác cho anh xuống hang cùng với con mụ ấy".

Lệ làng đặt ra ai nấy đều phải tuân theo răm rắp. Tất nhiên hắn không thể phá lệ làng. Đêm ấy cơm xong, hắn đưa nàng lên núi. Hơn cả lần trước, lần này nàng van lạy hắn rất thảm thiết. Nhưng bây giờ trái tim hắn không còn lay chuyền. Hắn bảo:

- Ta làm phúc cho nàng xuống suối vàng với chồng cho có bạn!

Khi sắp đến miệng hang: người bàn bà bỗng nhiên bỏ chạy. Nhưng hắn đã đuổi theo và bắt được ngay. Đúng vào lúc hắn đẩy nàng xuống hang thì không ngờ nàng cũng níu chặt lấy áo hắn. Cà hai người cùng lăn tòm vào vực sâu. May mắn làm sao nàng lại nhanh tay thả hắn ra và bám được vào một nhánh cây mọc chìa ra ở lưng chừng. Thế rồi người đàn bà ấy lần mò rất khó nhọc, cuối cùng lên được khỏi miệng hang. Và nàng cứ nhằm hướng Bắc đi luôn một mạch.

*

Nói chuyện ngày hôm ấy xa giá Chúa đi qua cửa Đại-hưng. Khi đội tiền vệ vừa qua cầu thì vợ của chàng nho sinh họ Lê xấu số từ dưới gầm cầu chạy vụt lên quỳ ngay giữa đường cái. Đầu nàng đội một lá đơn trắng. Bị quân lính xua đuổi, nàng không chịu lùi, chỉ sửa lại vành khăn trắng, bảo họ:

- "Lạy các bác, tiện thiếp oan ức tày trời xin cho gặp chúa thượng".

Thấy có tiếng ồn ào đằng trước, chúa sai dừng kiệu, cho đòi khổ chủ đến hỏi chuyện. Nghe người đàn bà kể xong, chúa lập tức rút bảo kiếm, sai viên thám tướng mang ngay 2000 quân mã đi gấp ngày đêm vào Đa-giá thượng với lệnh "tiền trảm hậu tấu".

Thê rồi sau đó hai ngày, có một thầy lang bán thuốc, vai đeo cái tay nải đỏ nặng trĩu đi qua đò Khuốt rồi tiến vào làng. Chưa vào quán, khách đã trao tay nải cho bà hàng và giục rượu inh ỏi. Chỉ một chốc khách đã say mềm, không còn nghe gì những tiếng trao đổi "bò béo bò gầy" giữa chủ quán với người ngoài cổng. Chưa đến lúc đi ngủ, khách đã bị trói giật cánh khỉ và điệu lên hang.

Nhưng lần này vừa sắp đến hang thì một tiếng hô vang làm cho bọn cướp giật nảy mình. Từ bụi rậm xông ra một toán lính với mã tấu sáng lòe cởi trói cho khách và trói lũ sát nhân lại. Rồi từ bốn phía chân núi, bốn phía làng: tiếng reo hò, tiếng trống, tiếng mõ vang trời động đất của hai ngàn quân sĩ.

Ngay hôm sau, làng Đa-giá thượng bị triệt hạ. Nhà cửa, tre phe, cây cối đều bị san phẳng. Đất đai và ruộng phân phát cho cả tỉnh: mỗi làng được một mảnh ruộng con, ngày nay vẫn còn gọi là ruộng kỳ tại. Bọn cướp hết thảy bị tử hình: đàn ông đều chém ngang lưng, đàn bà một hạng bỏ rọ trôi sông, một hạng sung làm thị tỳ ở các nhà quan. Người ta có bắt được một quyển sổ ghi từng năm một bao nhiêu bò béo, bao nhiêu bò gầy, bao nhiêu vàng bạc, bao nhiêu tiền và vật hạng. Một số quân sĩ được lệnh đẵn tre làm thang xuống hang rồi thòng dây xúc hài cốt của những người vô tội lên thiêu hóa[1].

KHẢO DỊ

Theo Sơn cư tạp thuật thì truyện kể có hơi khác về chi tiết: Một hôm một người con hát, có người vợ rất đẹp qua làng Đa-giá vào trọ ở quán lý trưởng. Lý trưởng là một tên dâm ác, đêm đến hắn nhận mệnh lệnh của đồng lõa bắt người chồng đẩy xuống hang rồi giấu người vợ lại một nơi cho mình thỏa dục.

Sau đó việc tiết lộ, bị đồng lõa bắt phải giết người đàn bà kia. Khi hắn đẩy người đàn bà thì hắn bị người ấy kéo luôn xuống hang và chết cả hai. Người vợ lý trưởng thấy chồng không về, hối hận, bèn đi cáo quan. Việc bại lộ có phần giống như truyện trên vừa kể.

II. Tìm hiểu thêm

1. Thể loại

Truyện Bò béo bò gầy thuộc thể loại truyện cổ tích.

2. Tóm tắt truyện cổ tích

Vào thời Lê – Trịnh, một đôi vợ chồng nho sinh nghèo về quê ăn Tết, ghé nghỉ tại làng Đa-Giá Thượng – nơi có ổ cướp ẩn nấp trong vỏ bọc dân lành. Người chồng bị giết, người vợ bị tên cướp giữ làm “vợ”. Sau khi âm mưu bị bại lộ, hắn định thủ tiêu nạn nhân, nhưng trong lúc giằng co, người vợ may mắn thoát chết.

Nàng đội đơn kêu oan giữa đường, được chúa Trịnh minh xét và cử quân tiêu diệt hang ổ cướp. Làng Đa-Giá Thượng bị san bằng, dân lành được bảo vệ, những oan hồn được giải cứu. Câu chuyện kết thúc với công lý được thực thi và cái ác bị trừng trị.

3. Bố cục truyện

+ Phần 1 (Từ đầu đến "Và rồi họ ngủ thiếp đi."): Giới thiệu hai vợ chồng nho sinh trên đường về quê ghé nghỉ lại quán ở làng Đa-Giá Thượng – nơi ẩn chứa một ổ cướp ngầm.

+ Phần 2 (Tiếp đến "nàng cứ nhằm hướng Bắc đi luôn một mạch"): Người chồng bị hại, người vợ bị tên cướp giữ làm “vợ”, sống nhẫn nhục trong cảnh tù túng; sau đó bị định giết hại nhưng may mắn thoát chết và chạy thoát.

+ Phần 3 (Tiếp đến "với lệnh tiền trảm hậu tấu"): Người vợ đội đơn kêu oan, chúa Trịnh cảm động, phái quân về trừng trị bọn cướp.

+ Phần 4 (Còn lại): Bọn cướp bị tiêu diệt, làng Đa-Giá Thượng bị san bằng, nạn nhân được minh oan, trả lại công lý cho người dân.

III. Tìm hiểu chi tiết

1. Diễn biến câu chuyện

1. Vợ chồng nho sinh trở về quê, ghé nghỉ tại làng Đa-Giá Thượng

• Vào dịp cuối năm, hai vợ chồng nho sinh họ Lê mang theo tiền bạc về quê.

• Trời tối và có mưa, họ nghỉ tại một quán trọ ở làng Đa-Giá Thượng (một làng có tổ chức cướp của giết người tinh vi).

• Quán trọ có bà chủ tiếp đón niềm nở, phục vụ rượu và đồ ăn (rượu bị bỏ thuốc mê).

2. Bọn cướp ra tay sát hại người chồng và bắt giữ người vợ

• Nửa đêm, bọn cướp lẻn vào trói và đưa người chồng đi thủ tiêu tại hang núi.

• Người vợ suýt bị giết nhưng cầu xin tha mạng → bị một tên cướp giữ lại vì nàng đẹp và trẻ.

• Hắn nhốt nàng bí mật ở nhà một thủ hạ, đối xử tử tế nhưng không cho ra ngoài.

3. Bại lộ và âm mưu sát hại người vợ

• Sau 5 tháng, đồng bọn nghi ngờ → ép tên cướp phải giết người vợ để giữ bí mật.

• Hắn giả vờ đưa nàng lên núi "hẹn hò", nhưng thực chất định đẩy xuống hang.

• Nàng van xin không được → phản kháng → kéo hắn rơi xuống hang.

• Nhờ nhanh tay, nàng bám được cành cây và thoát lên khỏi hang.

4. Người vợ chạy trốn và dâng đơn kêu oan

• Nàng trốn khỏi hang, đi bộ không nghỉ, chạy thẳng về kinh đô.

• Gặp đoàn xa giá của chúa Trịnh, nàng đội đơn trắng ra quỳ giữa đường xin xét oan.

Chúa Trịnh sai quân dẹp ổ cướp, trừng trị kẻ ác

• Chúa nghe xong liền phái 2000 quân đi bắt hết bọn gian.

• Lính cải trang làm khách trọ để dụ bọn cướp ra tay.

• Khi chúng đưa “khách” đi thủ tiêu, quân phục kích xuất hiện, bắt trọn ổ.

• Toàn bộ làng bị triệt hạ, bọn cướp bị xử tử, đất làng chia cho dân làng khác.

2. Yếu tố kỳ ảo – truyền kỳ được lồng ghép tinh tế

- Hang núi như "giếng trời", “mồ chôn người” kỳ bí:

+ Hang sâu, kín, tự nhiên mà giấu xác hàng trăm người → mang vẻ rợn ngợp và siêu thực.

+ Treo lơ lửng giữa sự thật và lời đồn → gây cảm giác vừa thật vừa huyền hoặc.

- Chi tiết người vợ thoát chết một cách hy hữu:

+ Bị đẩy xuống hang mà may mắn bám được vào nhánh cây.

+ Thoát chết rồi chạy thẳng đến gặp chúa đúng lúc xa giá đi qua.

+ Điều này vượt khỏi xác suất thông thường, mang tính "mệnh trời" hoặc số phận được sắp đặt.

- Chúa Trịnh xử lý nhanh, mạnh như "thần":

+ Một mệnh lệnh là 2000 quân thần tốc, vây bắt ngay ổ cướp.

+ Cách xét xử "tiền trảm hậu tấu" cũng mang dáng dấp huyền thoại về một vị vua công lý.

3. Giá trị nội dung

*) Lên án cái ác, bảo vệ công lý

– Tố cáo bộ mặt giả dối của những kẻ cướp đội lốt dân lành.

– Phê phán sự thờ ơ của chính quyền địa phương, gián tiếp dung túng cái ác.

– Khẳng định công lý cuối cùng sẽ chiến thắng, nhân dân sẽ được bảo vệ.

*) Ca ngợi người phụ nữ kiên cường, bản lĩnh

– Người vợ là hình tượng tiêu biểu cho đức tính nhẫn nhịn, can đảm và khát vọng sống mạnh mẽ.

– Nàng không chỉ thoát khỏi tay cướp, mà còn dũng cảm kêu oan và khơi nguồn cho cuộc trừng phạt cái ác.

*) Niềm tin vào minh quân, chính nghĩa

Hình ảnh chúa Trịnh xử lý nhanh gọn, minh bạch tạo niềm tin vào đạo lý và vai trò của người đứng đầu.

4. Giá trị nghệ thuật

*) Xây dựng tình huống kịch tính, hồi hộp

– Cách kể theo trình tự thời gian, dẫn dắt sự kiện tự nhiên nhưng đầy bất ngờ.

– Tình huống người vợ thoát chết, kêu oan giữa đường, quân lính bất ngờ mai phục… tạo yếu tố truyền kỳ, hấp dẫn.

*) Ngôn ngữ kể chuyện linh hoạt, sống động

– Miêu tả chi tiết sinh động, đặc biệt là không khí làng Đa-Giá Thượng và tâm lý nhân vật.

– Đối thoại giản dị nhưng chân thực, bộc lộ rõ tính cách (ví dụ như lời van xin của người vợ, giọng thản nhiên của bà chủ quán, lời độc ác của tên cướp…).

*) Kết hợp giữa hiện thực và yếu tố kỳ ảo – truyền kỳ

– Những chi tiết như đội quân mai phục, tiếng trống rền vang, bắt trọn ổ cướp giữa đêm… mang màu sắc truyền kỳ – chính nghĩa như một thông điệp công lý.