Đọc truyện: Nợ như chúa Chổm (tóm tắt, thể loại, bố cục, tìm hiểu chi tiết câu chuyện)

TRUYỆN CỔ TÍCH NỢ NHƯ CHÚA CHỔM

I. Đọc truyện

NỢ NHƯ CHÚA CHỔM

Vua Lê sau khi bị cướp ngôi và bị giam ở ngục thì qua lại với một cô hàng rượu. Khi biết mình sắp chết đi ông giao lại ấn ngọc cho cô chờ ngày phục thù. Sau đó, cô gái sinh ra một đứa con trai đặt tên là Chổm. Về sau, được Nguyễn Kim giúp đỡ hai mẹ con đã phục thù được cho cha và Chổm lên làm vua.

Vào thời nhà Lê, có một ông quan lớn trong triều tên là Mạc Đăng Dung có chí muốn cướp ngôi vua. Nhà vua biết được tin đó nhưng thế lực của Mạc rất lớn: ông ta cầm binh quyền, bè đảng lại đông nên không thể làm gì được. Cuối cùng nhà vua cất lẻn trốn đi nhưng chẳng được bao lâu đã bị Mạc Đăng Dung bắt đem về giam lại. Hồi ấy ở trại giam có một cô hàng rượu vẫn thường gánh rượu đến bán cho lính canh ngục. Một hôm, cô hàng đưa rượu vào bán, thấy có một phạm nhân mới mặt mũi khôi ngô bị giam riêng ra một nơi. Khi biết người đó làm vua, cô hàng có ý muốn làm quen. Mỗi lần bán rượu cho ngục tốt nàng đều rót rượu cho vua uống. Dần già giữa hai người một mối tình nhóm lên. Một hôm cô hàng cất một mẻ rượu rất ngon lại có pha thuốc mê đem đến chuốc cho quân canh. Chờ cho họ nằm gục xuống, nàng bèn vào tình tự với vua. Từ đó cô hàng rượu có thai. Nhà vua biết mình không thoát khỏi bàn tay tàn bạo của Mạc, bèn giao ấn ngọc lại cho nàng và nói:

-Nàng hãy giữ vật này làm tin, nếu sau này đẻ con trai, sẽ có ngày nó phục thù cho cha.

Không bao lâu, nhà vua quả bị họ Mạc sai người vào ngục giết chết. Tất cả hoàng hậu, thái tử, công chúa, phi tần của vua đều chịu chung số phận. Xong việc đó, Mạc chiếm lấy ngôi Lê làm vua nước Đại Việt. Cô hàng rượu được tin không còn hồn vía nào nữa. Nàng trốn đi nơi khác làm thuê làm mướn, sống một cuộc đời lẩn lút. Đủ ngày đủ tháng, nàng sinh được một người con trai đặt tên là Chổm . Lớn lên, Chổm được vào chùa ở với sư cụ Thạch Toàn học kinh kệ. Hắn rất sáng dạ nhưng phải cái nghịch ngợm thì không ai bằng. Một hôm đi chơi về đói, Chổm thấy trước tượng Mụ Thiện có bày một mâm bồng đầy chuối và quýt. Anh chàng rón rén đến bệ, bịt mắt Mụ Thiện lại và bẻ chuối ăn. Bất đồ sư cụ ở đâu đi vào trông thấy liền nọc cổ Chổm ra đánh.

Chổm tức lắm, chờ lúc sư đi vắng lấy giấy viết mấy chữ “Mười tay, mười mắt không giúp được gì cho ta. Thật là vô ích. Phải đày đi phương xa”. Viết xong dán vào ngực Mụ Thiện. Đêm hôm ấy sư cụ tự nhiên mộng thấy Mụ Thiện bảo mình rằng: “Nhà vua đói nên mới ăn, sao lại đánh ngài để ngài đuổi ta đi? Phải mau mau tìm cách xin lỗi ngài, để ngài tha cho ta”. Tỉnh dậy, sư cụ rất phân vân, mới gọi chú tiểu Chổm vào kể chuyện cho biết và bảo bóc giấy đi. Sư cụ hỏi anh chàng: “Cha mày đâu?”. Chổm đáp: “Tôi lớn lên chưa từng nghe nói có cha”. Sau đó Chổm trở về hỏi mẹ: “Cha con đâu?”. Mẹ sợ không dám nói sự thật cho con biết, đáp: “Cha con là họ Lê, bị hổ ăn thịt chết rồi”. Nghe nói Chổm rất buồn. Từ hôm đó anh chàng lập tâm giết hổ để báo thù cho cha.

Một hôm, Chổm vào rừng chơi, thấy một con hổ đang ngủ dưới gốc cây, liền rón rén cầm một hòn đá lớn ném mạnh vào đầu hổ, hổ vỡ óc chết tươi. Đang nắm đuôi hổ lôi về thì Chổm bỗng gặp một con hổ khác xông ra. Chổm sợ quá, quẳng xác hổ cắm đầu chạy. Nào ngờ khi hổ sắp đuổi kịp thì tự nhiên có một ông già tay cầm côn sắt ở trong rừng hiện ra đánh chết con hổ dữ. Chổm thoát chết, sụp lạy ông già. ông già trao cho chàng cái côn, bảo: “Con hãy học một ít miếng võ để mà hộ thân”. Chổm sung sướng vâng lời. Dạy xong, ông già cho Chổm cái côn rồi đi mất. Từ đó, Chổm dùng côn làm vũ khí tùy thân. Một hôm đi qua một cái miếu, nghe đồn có nhiều yêu quái hại người, Chổm bèn cầm côn trèo tường nhảy vào tìm yêu quái. Một lát, ở trong hang sâu bò ra một con rắn lớn mắt sáng như sao, miệng phun khí độc toan vồ lấy Chổm. Chổm giơ thần côn vụt lấy vụt để vào đầu rắn. Rắn chết, từ đó trong xóm được yên ổn. Hai mẹ con Chổm về sau thấy yên lại trở về chốn cũ. Hàng ngày anh chàng đi kiếm củi hoặc làm thuê làm mướn nuôi mẹ. Những lúc bụng đói, Chổm thường vào ăn cơm hay mua thức ăn ở các quán cơm tại cửa ô. Hàng nào được Chổm vào ăn là hôm đó bán đắt như tôm tươi, còn các hàng khác chỉ ngồi xua ruồi. Người ta cho là Chổm nhẹ vía nên hàng nào cũng muốn mời anh ta vào ăn, dù bán chịu cũng được. Chổm được thể ngày nào cũng đánh chén hoang toàng và tiêu pha bạt mạng. Toàn là ăn chịu mua chịu. Ai hỏi nợ, hắn đều bảo:

-Đến ngày tôi làm nên, sẽ xin trả chu tất! Hồi bấy giờ có một vị quan tên là Nguyễn Kim trốn sang Lào mưu đồ việc diệt Mạc. Vua nước Lào nhường cho ông miếng đất Sầm Châu làm căn cứ để lo việc khởi nghĩa. Qua mấy năm chiêu binh mãi mã, Nguyễn Kim đã gây dựng được lực lượng. Nhưng ông ta còn muốn tìm một người thuộc dòng chính thống để bá cáo với thiên hạ. Khốn nỗi, con cháu vua Lê đã bị Mạc giết hại hầu hết. Một đêm nọ Nguyễn Kim thấy một vị thần nhân hiện ra trong giấc mộng bảo ông: “Thiên tử ra đời đã lâu sao không đón về còn chờ gì nữa?” ông hỏi: “ở đâu?”

-“Cứ đi về phía Tây kinh thành, ở dãy hàng cơm đúng ngày thìn giờ ngọ, hễ thấy rồng đen quấn cột là chính thị thiên tử”. Sau khi tỉnh dậy, Nguyễn Kim rất mừng, bèn mang theo một ít bộ hạ cải trang đi tìm con cháu nhà Lê theo như lời thần nhân đã mách. Hôm đó, Chổm đang ngồi ở hàng cơm, thấy có mấy người khách lạ đi qua bèn đứng ôm lấy cột nhìn ra. Nguyễn Kim rảo qua một lượt chỉ thấy quấn cột là một chàng trai trẻ tuổi da đen sì, nhưng thấy dáng điệu hèn hạ nên cũng không để ý. Đêm hôm đó Nguyễn Kim lại mộng thấy thần trách: “Ta đã mách cho biết thiên tử mà không nghe. Ngày mai ra bờ sông hễ thấy ai đội mũ sắt, cưỡi thuyền rồng là đúng”. Ngày mai Nguyễn Kim chực ở bờ sông nhìn những thuyền bè qua lại, nhưng chờ mãi chả thấy ai đội mũ sắt cả. Mãi đến gần tối có một chuyến đò ngang, trong đó có Chổm và một người bán chảo gang. Gặp khi trời đổ cơn mưa, Chổm không có nón, phải mượn chiếc chảo úp lên đầu cho đỡ ướt. Nhưng Nguyễn Kim không chú ý vì thấy y không có vẻ gì là người quyền quý. Thần lại xuất hiện trong giấc mộng của Nguyễn Kim trách ông ta không nghe lời mình rồi bảo: “Ngày mai cứ đến chỗ quán cơm cũ tìm người nào “đi chữ đại, trở lại chữ vương” thì đón về”. Qua ngày sau, Nguyễn Kim và bộ hạ lại kéo nhau đi tìm. Họ quả thấy anh con trai hôm nọ bây giờ đang rượu say nằm trong quán cơm, đầu gối lên ngọn côn, hai tay bỏ xuôi xuống, hai chân dạng ra hai bên như chữ “đại” . Bỏ đi một chốc, đến lúc trở lại họ thấy Chổm cựa mình, lúc này ngọn côn trật lên khỏi đầu, hai tay bỏ ra trước ngực còn hai chân thì xếp bằng tròn như chữ “vương” . Bấy giờ Nguyễn Kim mới tin chắc anh chàng này là người thần có ý mách cho mình, bèn giả cách vào quán ăn uống, chờ Chổm dậy sẽ đến làm quen. Chổm chợt tỉnh, thấy một người khăn áo có vẻ quyền quý đến sát giường mình, thì cầm côn chực bỏ chạy. Nhưng Nguyễn Kim đã giữ Chổm lại thưa rằng:

-Xin điện hạ đừng sợ. Chổm ngạc nhiên đáp:

-Lạ hay! Điện hạ nào. Tôi là thằng Chổm đây! Nhưng thấy người quyền quý ấy có vẻ ân cần khi hỏi thăm cha mẹ và chỗ ở, Chổm an tâm hơn trả lời:

-Tôi họ Lê, cha bị hổ ăn thịt, còn mẹ ở nhà. Nghe nói là họ Lê, bọn Nguyễn Kim mười phần đã chắc đến bảy tám, liền theo Chổm về đến tận nơi. Trước những người khách lạ, mẹ Chổm nửa mừng nửa sợ. Mãi đến khi biết được thiện ý của bọn họ bà mới đưa ấn ngọc ra và kể rõ tình đầu. Thế là từ đó Chổm cùng mẹ từ giã ngôi nhà nát ở ngoài thành lên đường đến Sầm Châu lo việc phục thù cho cha. Thanh thế quân Lê mỗi ngày một to. Vua Mạc nghe tin sai tướng đem sáu mươi vạn quân vào đánh.

Qua bao nhiêu trận kịch chiến, quân Lê đại thắng. Rồi không bao lâu, quân của Chổm tiến đánh ra Bắc. Quân Mạc hễ thấy quân Lê đến đâu là chạy trốn như vịt. Bấy giờ Chổm đường đường là một vị chúa uy thế lẫy lừng. Đến ngày khải hoàn, trở về kinh thành, khi quân gia đang trên đường tiến vào cửa ô thì bỗng có một số người chủ hàng cơm ngày xưa bán chịu cho Chổm , từ đâu kéo ra để chào người quen và để đòi nợ cũ. Thấy thế, bọn lính tiền đạo toan bắt tội vô lễ. Nhưng chúa Chổm ngăn lại rồi kể chuyện ăn chịu ngày còn hàn vi cho các tướng tá nghe. Đoạn bảo quan hầu lấy tiền ra trả cho họ. Lúc đó có nhiều người thấy kẻ kia đòi được nợ cũng xúm lại kể ơn nghĩa cũ: kẻ tính thành năm quan, người kể thành mười, v.v… biến thành một cuộc truy nợ đông như đám hội. Bọn quan hầu đếm tiền mãi 65 66 không xiết vì con số chủ nợ mỗi ngày một tăng. Bọn họ bèn nghĩ ra được một kế là đứng trên kiệu vung tiền xuống cho ai nhặt được bao nhiêu thì lấy bấy nhiêu. Mọi người thấy thế đổ xô ra cướp. Dần dần quan quân tiến đến phố cứ như bây giờ là vườn hoa cửa Nam. Một viên đại tướng nghĩ chúa mình sắp lên ngôi tôn mà khách nợ cứ chạy theo réo mãi như thế này thì còn thể thống gì nữa, mới viết vào một tờ giấy hai chữ “cấm chỉ” dán ở giữa phố và sai một toán quân đóng tại đó, ra lệnh hễ thấy ai còn đòi nợ chúa nữa thì chém ngay. Nhờ thế, người ta mới thôi réo và thôi đuổi theo xe Chổm.

Chúa Chổm vào đến hoàng cung thì trời sắp tối. Thấy văn võ bách quan ai cũng mong muốn mình lên ngôi ngay để yên lòng thiên hạ, Chổm bèn ngửa mặt khấn trời rằng: “Hỡi thượng đế, nếu tôi xứng đáng nối nghiệp nhà Lê thì xin quay mặt trời trở lại chính ngọ, bằng không thì tôi sẽ trở về chốn cũ làm ăn, giao quyền vị lại cho người khác”. Khấn được một lúc, quả nhiên trời sắp tối bỗng sáng hẳn, mặt trời lại treo giữa đỉnh đầu. Chổm đường hoàng bước lên đàn làm lễ đăng quang tự xưng hoàng đế. Lễ tất, mặt trời tự nhiên kéo một mạch về phương Tây lặn mất. Trời bỗng lại tối sầm như mực; lúc mọi nhà vừa thắp đèn lên thì gà vừa gáy canh.

II. Tìm hiểu thêm

1. Thể loại

Truyện Nợ như chúa Chổm thuộc thể loại truyện cổ tích.

2. Tóm tắt truyện cổ tích

Truyện kể về một vị vua nhà Lê bị Mạc Đăng Dung cướp ngôi, giam giữ trong ngục. Trong thời gian bị giam, vua kết duyên với một cô hàng rượu và trao lại ấn ngọc cho nàng trước khi bị sát hại. Sau đó, nàng sinh con trai, đặt tên là Chổm. Lớn lên, Chổm thông minh, nghịch ngợm và có số mệnh khác lạ, từng được thần nhân cứu và ban vũ khí thần kỳ. Nhờ vào điềm báo trong giấc mộng, Nguyễn Kim tìm ra Chổm – người mang dòng máu Lê – để phục thù. Chổm cùng mẹ trở về Sầm Châu, dựng nghiệp, chiêu binh đánh bại nhà Mạc, khôi phục cơ đồ nhà Lê. Sau khi chiến thắng, Chổm đăng quang làm vua. Câu chuyện cũng lưu truyền nhiều chi tiết hài hước về việc ông từng sống nghèo khổ và mắc nợ, bị chủ nợ đòi khi trở về kinh thành.

3. Bố cục truyện

+ Phần 1 (Từ đầu đến " đường đến Sầm Châu lo việc phục thù cho cha"): Mạc Đăng Dung cướp ngôi và vua Lê để lại hậu duệ

+ Phần 2 (Tiếp đến "từ đâu kéo ra để chào người quen và để đòi nợ cũ"): Khởi nghĩa phục thù, đánh đuổi nhà Mạc

+ Phần 3 (Tiếp đến "mới thôi réo và thôi đuổi theo xe Chổm"): Gặp lại chủ nợ cũ và truyện đòi nợ hài hước

+ Phần 4 (Còn lại): Lên ngôi và điềm trời xác nhận thiên tử

III. Tìm hiểu chi tiết

1. Vì sao Chổm – một kẻ nghèo đói, ăn chịu – lại được chọn làm vua?

• Dù mang thân phận nghèo khổ, Chổm là con vua Lê chính thống, mang trong mình dòng máu hoàng tộc. Việc được thần mách bảo trong giấc mộng cho thấy thiên mệnh đã dành cho chàng.

• Từ nhỏ, Chổm đã thể hiện trí tuệ thông minh, lòng quả cảm (như giết hổ, đánh yêu quái), và đặc biệt có đức tính hài hước, nhân hậu. Dù nghèo, nhưng Chổm không lừa ai, chỉ nói “đợi khi tôi làm nên”.

• Chọn Chổm làm vua là quyết định mang tính biểu tượng: dân gian ca ngợi một người có gốc gác hiển hách nhưng từng sống gần gũi, khốn khó với nhân dân, nên khi lên ngôi sẽ hiểu dân, thương dân.

• Đây là kiểu nhân vật “trung thiên tử vi tiểu” – từ hèn kém lên ngôi báu – quen thuộc trong văn học dân gian, mang tinh thần bình dân hóa vua chúa, để nhân dân thêm tin vào công lý và số mệnh.

2. Ý nghĩa của chi tiết trả nợ và "cấm chỉ" sau khi Chổm lên ngôi là gì?

• Việc Chổm trả nợ sau khi lên ngôi cho thấy lòng thủy chung và biết ơn, không quên những người từng giúp mình khi nghèo khó. Điều này khiến nhân dân kính trọng và yêu quý ông hơn.

• Nhưng khi có quá nhiều người “kể công” và biến việc đòi nợ thành trò lợi dụng, quân lính phải ra lệnh “cấm chỉ”. Đây là chi tiết mang tính hài hước nhưng thâm thúy – lên án những kẻ cơ hội, nhân dịp vua lên ngôi để trục lợi.

• Qua đó, truyện phản ánh một thực tế: người ta có thể quá đà vì lòng tham, ngay cả trong những thời khắc thiêng liêng. Nhưng sự sáng suốt và độ lượng của Chổm cho thấy ông xứng đáng là minh quân, biết rạch ròi giữa tình nghĩa và lợi dụng.

3. Giá trị nội dung

• Ca ngợi lòng trung nghĩa, hiếu thảo và chí lớn phục thù: Chổm không biết cha, nhưng khi biết sự thật đã lập chí báo thù và phục quốc.

• Đề cao thiên mệnh và sự chính danh: Chổm được thần linh báo mộng, được mặt trời quay lại chính ngọ để chứng minh ngôi vua là thiên mệnh.

• Phản ánh mâu thuẫn xã hội phong kiến: Nhà Mạc tiếm ngôi, giết vua, tạo ra hỗn loạn chính trị. Truyện cổ động tinh thần trung quân, ủng hộ chính thống.

• Thể hiện đức độ của người làm vua: Truyện khắc họa Chổm không chỉ có tài mà còn có đức, nhớ ơn, không quên gốc gác, gần dân, sống tình cảm.

• Giá trị nhân văn và triết lý sống sâu sắc: Người tốt dù nghèo vẫn được phù trợ, kẻ gian ác như Mạc Đăng Dung cuối cùng thất bại.

4. Giá trị nghệ thuật

• Cốt truyện hấp dẫn, chặt chẽ, giàu kịch tính: Từ biến cố, lưu lạc, gặp gỡ thần nhân, đến phục thù, thắng trận và đăng quang – theo đúng mô típ "anh hùng hóa thân".

• Yếu tố hoang đường, kỳ ảo đan xen hợp lý: thần hiện ra trong mộng, mặt trời quay lại chính ngọ, vũ khí thần, yêu quái rắn… tạo màu sắc huyền thoại, ly kỳ.

• Ngôn ngữ giản dị, sinh động, mang đậm tính dân gian. Các lời thoại, sự kiện, và mô tả đều giàu tính hình tượng và hài hước.

• Hình tượng nhân vật phong phú, đối lập rõ nét: Mạc Đăng Dung gian ác – Chổm chính nghĩa, Nguyễn Kim trung thành, cô hàng rượu trung hậu.

• Pha trộn hài hước và bi tráng: chi tiết chủ nợ đòi nợ khi vua lên ngôi khiến truyện trở nên dí dỏm, nhưng vẫn không làm lu mờ tính sử thi và cảm động của hành trình phục thù.