Soạn bài Những trò lố hay là Va-ren và Phan Bội Châu (trang 21) - Ngắn nhất Ngữ văn 12 Kết nối tri thức

Soạn bài Những trò lố hay là Va-ren và Phan Bội Châu

* Trước khi đọc bài:

Câu hỏi 1 (trang 21 SGK Ngữ Văn 12 Tập 2): Bạn hiểu thế nào là trò lố, người ta thường có những phản ứng như thế nào?

Trả lời:

"Trò lố" là hành động hoặc lời nói không phù hợp, thường gây ra sự phản cảm, khó chịu, hoặc cười chê từ người khác do sự phô trương, thiếu suy nghĩ hoặc vượt quá giới hạn xã hội chấp nhận. Người ta thường phản ứng với trò lố bằng cách cười nhạo, chỉ trích, tránh xa hoặc cảm thấy khó chịu, mất thiện cảm.

Câu hỏi 2 (Trang 21 SGK Ngữ Văn 12 Tập 2): Bạn đã biết gì về Phan Bội Châu và sự kính trọng mà nhân dân ta dành cho ông?

Trả lời:

Phan Bội Châu (1867-1940) là một nhà yêu nước, chí sĩ cách mạng nổi tiếng trong phong trào chống thực dân Pháp tại Việt Nam đầu thế kỷ 20. Ông sáng lập các phong trào như Duy Tân và Đông Du, kêu gọi thanh niên Việt Nam ra nước ngoài học tập để trở về giúp nước.

Với những đóng góp lớn lao cho công cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc, Phan Bội Châu được nhân dân Việt Nam kính trọng và nhớ ơn như một biểu tượng của tinh thần yêu nước và sự kiên cường trước sự đô hộ của thực dân.

*Đọc văn bản:

Gợi ý trả lời câu hỏi trong bài đọc

1. Đoạn mở đầu có gì đặc biệt? Chú ý những biểu hiện của sự trào lộng trong ngôn ngữ trần thuật.

Đoạn mở đầu này đặc biệt ở chỗ nó sử dụng ngôn ngữ trào phúng để mỉa mai lời hứa của Toàn quyền Va-ren về việc "chăm sóc" vụ Phan Bội Châu. Sự trào lộng thể hiện qua cách diễn đạt như “nửa chính thức hứa”, “chăm sóc” được đặt trong dấu ngoặc kép, và cách đặt câu hỏi ngờ vực về lời hứa đó. Điều này cho thấy người viết không tin tưởng vào sự chân thành của Va-ren và chế giễu sự mâu thuẫn giữa lời nói và hành động của ông ta.

2. Hình dung cảnh tượng tân quan Toàn quyền đến Đông Dương

Cảnh tượng tân quan Toàn quyền Va-ren đến Đông Dương được hình dung như một nhân vật bị “quấn quýt lấy, lôi kéo đi, giằng co, ru vỗ, ấp ủ” trong những buổi tiếp đãi xa hoa và lễ nghi rườm rà.

3. Chú ý giọng điệu của người kể chuyện.

Giọng điệu mỉa mai, trào phúng, châm biếm khi miêu tả cảnh tượng tân quan Toàn quyền đến Đông Dương đồng thời là sự đau buồn, tiếc nuối với sự tương phản về Phan Bội Châu khi ông vẫn “nằm tù”

4. Có gì đặc biệt trong cách tác giả diễn tả thái độ của dân chúng?

Tác giả miêu tả thái độ của dân chúng một cách gián tiếp thông qua hành động của các nhân vật trong văn bản: ví như qua sự tiếp đón xa hoa với những buổi lễ, những cuộc tuần du linh đình và sự chúc tụng rỗng tuếch là cách tác giả gián tiếp phê phán sự xa hoa và vô nghĩa của tầng lớp cầm quyền thực dân. Những lễ nghi này, thay vì thể hiện sự kính trọng, lại thể hiện sự giả dối và không thật lòng, qua đó cho thấy sự thờ ơ và châm biếm của dân chúng đối với Va-ren.

5. Chú ý thủ pháp tương phản và trùng điệp

* Tương phản:

Nhân vật Varen và Phan Bội Châu: Varen, một nhân vật lố bịch và vụng về, đối lập hoàn toàn với Phan Bội Châu, người yêu nước và dấn thân. Sự khác biệt này làm nổi bật các phẩm chất và hành động của từng nhân vật.

* Trùng điệp:

Thủ pháp trùng điệp được thể hiện qua việc lặp lại sự lố bịch của Varen và tình trạng tù đày của Phan Bội Châu: “Ông Varen… Trong khi đó thì Phan Bội Châu vẫn nằm tù” nhằm nhấn mạnh sự tương phản giữa tình trạng hai nhân vật và làm nổi bật sự bất công trong xã hội.

6. Cách dẫn dắt sự theo dõi của độc giả ở đây có điểm gì đáng chú ý?

Tác giả dẫn dắt sự theo dõi của độc giả bằng cách để độc giả tự phát huy trí tưởng tượng của mình “Hãy theo ông đến tận Hà Nội, tận cổng nhà lao chính, tận xà lim…”

7. Theo dõi hành động và lời nói của Va–ren

- Hành động: “Tay phải giơ ra bắt tay Phan Bội Châu, còn tay trái thì nâng cái gông to kệch đang xiết chặt Bội Châu trong nhà tù ảm đảm”

- Lời nói:

“Tôi đem tự do đến cho ông đây!”

Hứa hẹn “Chúng ta có thể cùng nhau làm cho nước ông trở thành một quốc gia tân tiến lớn”; “cộng tác với người Pháp và làm như vậy là ông sẽ được tất cả, được cho đất nước ông, được cho bản thân ông”

Lời nói của Varen mâu thuẫn rõ rệt với hành động của ông. Trong khi ông hứa hẹn tự do và phát triển cho Phan Bội Châu, hành động của ông lại thể hiện sự áp bức và giam cầm. Sự đối lập này nhấn mạnh sự giả dối và lố bịch trong các lời hứa của Varen, đồng thời làm nổi bật sự bất công trong chính quyền thuộc địa.

8. Hình dung phản ứng của Phan Bội Châu

- Tức giận và châm biếm: Phan Bội Châu có thể cảm thấy tức giận trước sự lố bịch và sự giả dối của Varen. Ông có thể phản ứng bằng cách châm biếm hoặc bày tỏ sự khinh bỉ đối với những lời hứa sáo rỗng và hành động áp bức của Varen.

- Bất mãn và thất vọng: Ông cũng có thể cảm thấy thất vọng và bất mãn khi thấy rõ ràng sự đối lập giữa lời nói và hành động của Varen. Điều này làm nổi bật sự bất công và sự thiếu tôn trọng mà Varen dành cho cuộc đấu tranh và những hy sinh của ông.

- Kiên định và quyết tâm: Dù bị giam cầm, Phan Bội Châu có thể vẫn giữ vững niềm tin và quyết tâm trong cuộc đấu tranh của mình, không bị lay chuyển bởi những lời hứa không thực tế của Varen.

* Sau khi đọc:

Nội dung chính: Truyện ngắn "Những trò lố hay là Va-ren và Phan Bội Châu" của Hồ Chí Minh kể về một cuộc gặp gỡ giả tưởng giữa Va-ren (chánh tổng thuộc địa Pháp) và Phan Bội Châu (nhà cách mạng Việt Nam), qua đó châm biếm sự giả dối và lố bịch của chính quyền thực dân Pháp qua hình ảnh Va-ren hứa hẹn tự do cho Phan Bội Châu, trong khi thực tế ông vẫn áp bức và giam giữ ông.

Gợi ý trả lời câu hỏi sau khi đọc:

Câu 1 (trang 26 SGK Ngữ Văn 12 Tập 2): Truyện ngắn Những trò lố hay là Va-ren và Phan Bội Châu ra đời trong hoàn cảnh đặc biệt như thế nào?

Trả lời:

Truyện ngắn “Những trò lố hay là Va-ren và Phan Bội Châu” được viết ngay sau khi nhà cách mạng Phan Bội Châu bị bắt cóc từ Trung Quốc vào ngày 18/6/1925 và bị đưa về giam giữ tại Hỏa Lò, chuẩn bị cho phiên tòa xét xử. Trong khi đó, Va-ren đang chuẩn bị nhậm chức Toàn quyền Đông Dương. Bối cảnh xã hội Việt Nam lúc bấy giờ đang phải chịu sự áp bức cai trị của thực dân Pháp, phong trào yêu nước bị đàn áp mạnh mẽ. Hồ Chí Minh viết tác phẩm để chỉ trích sự giả dối và áp bức của chính quyền thực dân, đồng thời phản ánh tình hình chính trị căng thẳng và khuyến khích tinh thần đấu tranh.

Câu 2 (trang 26 SGK Ngữ Văn 12 Tập 2): Tác phẩm được chia thành năm phần rõ rệt. Hãy khái quát nội dung của từng phần.

Trả lời:

- Phần 1: Từ đầu đến “vẫn bị giam trong tù” (trang 21): Varen

- Phần 2: Tiếp theo đến “Phan Bội Châu vẫn nằm tù” (trang 22): Varen và dân chúng Sài Gòn

- Phần 3: Tiếp theo đến “Phan Bội Châu vẫn nằm tù” (trang 23): Varen và sự tiếp đón của triều đình An Nam

- Phần 4: Tiếp theo đến “không hiểu Phan Bội Châu”: Varen đơn phương trò chuyện với Phan Bội Châu

- Phần 5: đoạn còn lại: góc nhìn của nhân chứng

Câu 3 (trang 26 SGK Ngữ Văn 12 Tập 2): Cảm hứng trào lộng được thể hiện ở những phương diện nào của tác phẩm?

Trả lời:

Cảm hứng trào lộng trong tác phẩm "Những trò lố hay là Va-ren và Phan Bội Châu" của Hồ Chí Minh được thể hiện qua nhiều phương diện:

- Nhan đề: so sánh sự kiện chính trị như “những trò lố”

- Nhân vật và hành động:

+ Varen: Nhân vật Va-ren được miêu tả với sự lố bịch, thể hiện qua hành động mâu thuẫn như vừa giơ tay ra bắt tay Phan Bội Châu, vừa nâng cái gông đang xiết chặt ông. Sự đối lập giữa lời hứa và hành động tạo nên hiệu ứng hài hước và trào lộng.

+ Tình huống: Các tình huống trong tác phẩm, như cuộc gặp gỡ giữa Varen và Phan Bội Châu, được xây dựng để làm nổi bật sự giả dối và lố bịch của chính quyền thực dân.

- Lời Nói: Varen đưa ra những lời hứa về tự do và sự phát triển cho Việt Nam, nhưng thực tế lại thể hiện sự áp bức. Sự mâu thuẫn giữa lời nói và hành động của Varen làm nổi bật sự trào lộng và châm biếm.

- Cách miêu tả: Việc miêu tả các chi tiết như cách Varen cầm gông và lời hứa của ông được thể hiện một cách cường điệu và hài hước “Tôi đem tự do đến cho ông đây!”, làm nổi bật sự lố bịch và giả dối của chính quyền thực dân.

Câu 4 (trang 26 SGK Ngữ Văn 12 Tập 2): Tìm những chi tiết làm rõ sự tương phản giữa hai nhân vật Va-ren và Phan Bội Châu. Sự tương phản đó được thể hiện trên những bình diện nào?

Trả lời: Sự tương phản này được thể hiện rõ trên các bình diện sau:

- Vị trí xã hội và chính trị:

+ Va-ren: Là một nhân vật đại diện cho thực dân Pháp, đại diện cho quyền lực và sự áp bức, thuộc về tầng lớp thống trị và thực hiện các chính sách đàn áp đối với các phong trào yêu nước.

+ Phan Bội Châu: Là một nhà yêu nước, một chiến sĩ chống thực dân, đại diện cho tầng lớp trí thức và những người đấu tranh vì độc lập dân tộc

- Hoàn cảnh:

+ Varen: Tuần du từ Sài Gòn đến Huế, rồi đi Hà Nội trong những lời chúc tụng, những cuộc tiếp rước và tiệc chiêu đãi

+ Phan Bội Châu: đang nằm trong tù.

- Hành động:

+ Va-ren: Được miêu tả qua những lời hứa hẹn sáo rỗng về tương lai "hợp tác" giữa Pháp và Việt Nam cùng với việc trả lại tự do cho Phan Bội Châu

+ Phan Bội Châu: hành động dửng dưng thờ ơ xem những lời hứa hẹn của Varen như “nước đổ lá khoai”

Sự tương phản giữa Va-ren và Phan Bội Châu trong tác phẩm không chỉ phản ánh sự đối lập giữa kẻ áp bức và người bị áp bức mà còn thể hiện rõ quan điểm của Hồ Chí Minh về các vấn đề chính trị, xã hội và văn hóa trong thời kỳ đó.

Câu 5 (trang 26 SGK Ngữ Văn 12 Tập 2): Câu chuyện tưởng tượng về việc Va-ren sang Việt Nam nhậm chức và gặp Phan Bội Châu được kể từ những điểm nhìn nào?

Trả lời:

Phần 1: điểm nhìn của người kể chuyện

Phần 2: điểm nhìn của Varen, chị con giá, anh sinh viên, bác cu li xe

Phần 3: điểm nhìn của người kể chuyện

Phần 4: điểm nhìn của chúng ta – tác giả.

Phần 5: điểm nhìn của anh lính và nhân chứng giấu tên

Câu 6 (trang 26 SGK Ngữ Văn 12 Tập 2): Nêu cảm nhận của bạn về ngôn ngữ, giọng điệu của tác phẩm.

Trả lời:

- Hồ Chí Minh sử dụng ngôn từ sắc bén để vạch trần sự lố bịch và giả tạo của Va-ren, đồng thời tôn vinh tinh thần bất khuất của Phan Bội Châu.

- Giọng điệu mỉa mai nhưng tinh tế, vừa tạo nên sự phê phán sâu sắc vừa khơi dậy lòng yêu nước, sự căm phẫn đối với chế độ thực dân.

Câu 7 (trang 26 SGK Ngữ Văn 12 Tập 2): Phần kết thúc của tác phẩm có điểm gì đáng chú ý? Theo bạn, có những phương án kết thúc nào khác có thể nghĩ đến (xét theo góc nhìn của người sáng tác)?

Trả lời:

* Điểm đáng chú ý trong kết thúc:

- Sự mơ hồ và mở rộng không gian tưởng tượng: Kết thúc không khẳng định rõ ràng hành động của Phan Bội Châu, mà chỉ dẫn dắt người đọc vào một trạng thái mơ hồ. Điều này tạo ra sự kích thích trí tưởng tượng, để người đọc tự suy diễn và đưa ra kết luận của riêng mình.

- Chất châm biếm: Việc để ngỏ khả năng Phan Bội Châu “mỉm cười” hay “nhổ vào mặt Va-ren” là cách tác giả châm biếm sự lố bịch và hèn nhát của Va-ren. Dù Phan Bội Châu phản ứng theo cách nào, Va-ren vẫn bị xem như kẻ thất bại.

- Tạo ra sự tương phản giữa hai thái cực: Một mặt, nụ cười kín đáo của Phan Bội Châu có thể được hiểu là sự khinh bỉ, mỉa mai; mặt khác, hành động nhổ vào mặt Va-ren lại thể hiện sự căm phẫn, khinh thường rõ ràng. Cả hai hành động đều phản ánh sự bất khuất của người chiến sĩ yêu nước.

* Các phương án kết thúc khác có thể nghĩ đến:

- Kết thúc bằng sự im lặng hoàn toàn của Phan Bội Châu: Thay vì để ngỏ khả năng Phan Bội Châu có hành động nào đó, tác giả có thể chọn kết thúc bằng sự im lặng tuyệt đối của nhân vật này. Sự im lặng có thể biểu hiện sự khinh bỉ sâu sắc nhất, không thèm phản ứng với kẻ thù.

- Kết thúc với một hành động phản kháng mạnh mẽ hơn: Một lựa chọn khác có thể là Phan Bội Châu có một hành động phản kháng mạnh mẽ như lật đổ bàn ghế hoặc phản ứng bằng lời lẽ mạnh mẽ, trực diện, nhằm thẳng vào Va-ren.

Câu 8 (trang 26 SGK Ngữ Văn 12 Tập 2): Qua tác phẩm này, bạn có suy nghĩ gì về tài năng viết truyện ngắn của Nguyễn Ái Quốc?

Trả lời:

Qua tác phẩm Những trò lố hay là Va-ren và Phan Bội Châu, có thể thấy Nguyễn Ái Quốc (Hồ Chí Minh) là một bậc thầy trong nghệ thuật viết truyện ngắn. Người khéo léo kết hợp ngôn ngữ châm biếm sắc bén với lối kể chuyện linh hoạt, tạo nên những hình ảnh đầy sống động và sâu sắc. Tác phẩm không chỉ phê phán mạnh mẽ chế độ thực dân mà còn tôn vinh tinh thần yêu nước, thể hiện sự tinh tế và sâu sắc trong cách xử lý ngôn từ và xây dựng nhân vật.

Kết nối đọc - viết:

Đề bài (trang 26 SGK Ngữ Văn 12 Tập 2): Viết đoạn văn (khoảng 150 chữ) trình bày cảm nhận, suy nghĩ của bạn về một thủ pháp trào lộng đã được tác giả sử dụng hoặc về đoạn kết của tác phẩm Những trò lố hay là Va-ren và Phan Bội Châu.

Trả lời:

Một thủ pháp trào lộng nổi bật trong tác phẩm "Những trò lố hay là Va-ren và Phan Bội Châu" là sự mâu thuẫn giữa lời hứa và hành động của Varen. Sự lố bịch của nhân vật này được thể hiện rõ qua hành động giơ tay bắt tay Phan Bội Châu bằng tay phải, trong khi tay trái vẫn nâng cái gông đang xiết chặt ông. Thủ pháp này không chỉ làm nổi bật sự giả dối trong các lời hứa của Varen mà còn tạo ra hiệu ứng châm biếm mạnh mẽ. Đoạn kết của tác phẩm, với sự phê phán sắc sảo, làm nổi bật sự bất công và sự lố bịch của chính quyền thực dân. Điều này không chỉ phản ánh hiện thực xã hội mà còn khuyến khích tinh thần đấu tranh của nhân dân, làm cho tác phẩm trở nên sâu sắc và ấn tượng hơn bao giờ hết.

Xem thêm các bài Soạn văn lớp 12 sách Kết nối tri thức hay, ngắn gọn khác:

Tri thức Ngữ văn trang 4

Tác gia Hồ Chí Minh

Tuyên ngôn độc lập

Mộ, Nguyên tiêu

Những trò lố hay là Va-ren và Phan Bội Châu

Thực hành Tiếng Việt trang 26

Viết báo cáo kết quả của bài tập dự án

Trình bày kết quả của bài tập dự án

Củng cố, mở rộng trang 36

Vọng nguyệt, Cảnh Khuya