Lý thuyết Lipid KHTN lớp 9 (Kết nối tri thức)

Lý thuyết KHTN 9 Bài 28: Lipid

I. Lipid

- Lipid là những hợp chất hữu cơ có trong tế bào sống, không tan trong nước, nhưng tan được trong một số dung môi hữu cơ như xăng, dầu hoả,…

- Một số loại lipid điển hình là:

+ Chất béo: nguồn dự trự năng lượng chính trong cơ thể và là thành phần chính của dầu thực vật và mỡ động vật.

+ Sáp: thường được tìm thấy trên bề mặt lá, thân cây, trái cây của nhiều loại thực vật và da, lông của một số loài động vật, giúp chống nước và một số tác động có hại từ môi trường ngoài.

II. Chất béo

Loại lipid được sử dụng phổ biến nhất trong đời sống hàng ngày là chất béo.

1. Khái niệm

- Khi đun chất béo với nước, có mặt xúc tác acid hoặc enzyme lipase sẽ thu được glycerol và acid béo.

- Glycerol là alcohol có công thức cấu tạo:

Viết thu gọn là: C₃H₅(OH)₃

- Acid béo là các acid hữu cơ có công thức chung R-COOH, với R thường là –C₁₅H₃₁, -C₁₇H₃₅, -C₁₇H₃₃, -C₁₇H₃₁,… và thường có mạch carbon dài, không phân nhánh.

- Chất béo là các triester (loại ester chứa 3 nhóm –COO– trong phân tử) của glycerol và aicd béo, có công thức cấu tạo thu gọn là (RCOO)₃C₃H₅ (R có thể giống nhau hoặc khác nhau).

2. Tính chất vật lí

- Ở điều kiện thường, một số chất béo tồn tại ở trạng thái lỏng như dầu lạc, dầu hướng dương, dầu cá,…; một số chất béo tồn tại ở trạng thái rắn như các loại mỡ động vật, bơ,…

- Các chất béo nhẹ hơn nước, không tan trong nước và tan trong một số dung môi hữu cơ như benzene, xăng,…

3. Tính chất hoá học

- Chất béo có thể bị thuỷ phân hoàn toàn trong môi trường kiềm.

- Khi đun nóng chất béo với dung dịch NaOH (hoặc KOH), sản phẩm thu được là muối Na (hoặc K) của acid béo và glycerol.

Ví dụ:

(RCOO)₃C₃H₅ + 3NaOH $\stackrel{{\mathrm{t}}^{°}}{\to }$ 3RCOONa + C₃H₅(OH)₃

Muối Na (hoặc K) của các acid béo được sử dụng làm xà phòng nên loại phản ứng này có tên là phản ứng xà phòng hoá.

4. Ứng dụng

- Chất béo là một trong các thực phẩm thiết yếu của con người, được sử dụng dưới dạng dầu thực vật, mỡ động vật, bơ hoặc một số loại hạt.

- Chất béo được dùng trong công nghiệp mĩ phẩm (chất làm mềm, dưỡng ẩm,…), dược phẩm, nhiên liệu (dầu diesel sinh học), nguyên liệu (sản xuất xà phòng),…

5. Sử dụng chất béo đúng cách để hạn chế béo phì

- Béo phì có thể gây ra các vấn đề trầm trọng đến sức khoẻ, là một trong các nguyên nhân gây ra nhiều bệnh khác nhau. Một trong những nguyên nhân gây bệnh béo phì là do chế bộ ăn uống quá nhiều chất béo.

- Để hạn chế bệnh béo phì và các bệnh liên quan, trong chế độ ăn uống cần lưu ý lựa chọn thực phẩm có lượng chất béo phù hợp, ưu tiên sử dụng các chất béo có nguồn gốc thực vật, chất béo giàu omega-3, hạn chế sử dụng các chất béo có nguồn gốc động vật, các loại bơ nhân tạo, các thức ăn có chứa chất béo đã qua chế biến ở nhiệt độ cao,…

Trắc nghiệm: Lipid

Câu 1: Công thức thu gọn của glycerol là

A. CH₃COOH.

B. C₃H₅(OH)₃.

C. (RCOO)₃C₃H₅.

D. C₂H₄(OH)₂.

Câu 2. Chất nào sau đây không phải acid béo?

A. C₁₅H₃₁COOH.

B. C₁₇H₃₅COOH.

C. C₁₇H₃₃OH.

D. C₁₇H₃₃COOH.

Câu 3. Trường hợp nào sau đây chứa thành phần chính là chất béo?

A. Trứng gà.

B. Tóc.

C. Dầu oliu.

D. Dầu hỏa.

Câu 4. Thủy phân chất béo trong môi trường acid thu được

A. glycerol và acid béo.

B. glycerol và muối của các acid béo.

C. acid béo.

D. muối của các acid béo.

Câu 5. Chất nào sau đây không phải là chất béo?

A. C₁₅H₃₁COOH.

B. (C₁₇H₃₁COO)₃C₃H₅.

C. (C₁₇H₃₅COO)₃C₃H₅.

D. (C₁₇H₃₃COO)₃C₃H₅.

Câu 6. Công thức phân tử của oleic acid là

A. C₁₅H₃₁COOH.

B. C₁₇H₃₅COOH.

C. C₁₇H₃₃COOH.

D. (C₁₇H₃₃COO)₃C₃H₅.

Câu 7. Chất béo X có khối lượng phân tử bằng 890 amu. X có công thức là

A. (C₁₇H₃₃COO)₃C₃H₅.

B. (C₁₇H₃₅COO)₃C₃H₅.

C. (C₁₇H₃₁COO)₃C₃H_5.

D. (C₁₅H₃₁COO)₃C₃H₅.

Câu 8. Phản ứng thủy phân chất béo trong môi trường kiềm được gọi là phản ứng

A. ester hóa.

B. xà phòng hóa.

C. hydrogen hóa.

D. trung hòa.

Câu 9. Khi thủy phân chất béo trong môi trường acid hoặc kiềm luôn thu được

A. acid béo.

B. muối của acid béo.

C. glycerol.

D. ethylic alcohol.

Câu 10. Chọn câu đúng nhất trong các câu sau?

A. Dầu ăn là ester.

B. Dầu ăn là ester của glycerol.

C. Dầu ăn là một ester của glycerol và acid béo.

D. Dầu ăn là hỗn hợp nhiều ester của glycerol và các acid béo.

Câu 11: Cho các phát biểu sau:

Câu 12: Cho các phát biểu:

Câu 13: Đun nóng 4,45 gam chất béo (C₁₇H₃₅COO)₃C₃H₅ với dung dịch NaOH. Khối lượng glycerol thu được là bao nhiêu?

Đáp án: ……………………………………………………………………………

Câu 14: Thủy phân hoàn toàn 17,24 gam chất béo cần dùng vừa đủ 0,06 mol NaOH, cô cạn dung dịch sau phản ứng thu được khối lượng muối là bao nhiêu?

Đáp án: ……………………………………………………………………………

Câu 15: Để điều chế được 2 tấn C₁₇H₃₃COONa dùng làm xà phòng, thì khối lượng chất béo (C₁₇H₃₃COO)₃C₃H₅ đem dùng là bao nhiêu? Biết hiệu suất phản ứng là 84%.

Đáp án: ……………………………………………………………………………

Xem thêm tóm tắt lý thuyết Khoa học tự nhiên 9 sách Kết nối tri thức hay, chi tiết khác:

Lý thuyết Bài 29: Carbohydrate. Glucose và saccharose

Lý thuyết Bài 30: Tinh bột và cellulose

Lý thuyết Bài 31: Protein

Lý thuyết Bài 32: Polymer

Lý thuyết Bài 33: Sơ lược về hoá học vỏ Trái Đất và khai thác tài nguyên từ vỏ Trái Đất

Xem thêm tài liệu Khoa học tự nhiên lớp 9:

Giải KHTN 9 Bài 28: Lipid

Giải SBT KHTN 9 Bài 28: Lipid

Giáo án điện tử Lipid lớp 9