Lý thuyết Nhiễm sắc thể giới tính và cơ chế xác định giới tính KHTN lớp 9 (Kết nối tri thức)

Lý thuyết KHTN 9 Bài 44: Nhiễm sắc thể giới tính và cơ chế xác định giới tính

I - NHIỄM SẮC THỂ THƯỜNG VÀ NHIỄM SẮC THỂ GIỚI TÍNH

- Bộ NST trong tế bào của đa số sinh vật nhân thực bao gồm NST thường và NST giới tính.

- Ví dụ: Trong tế bào sinh dưỡng ở người có 46 NST, tồn tại thành 23 cặp. Trong đó có 22 cặp NST thường, giống nhau giữa nam và nữ, cặp còn lại là cặp NST giới tính, khác nhau giữa nam và nữ. Nam chứa cặp NST giới tính không tương đồng (kí hiệu là XY), nữ chứa cặp NST giới tính tương đồng (kí hiệu là XX). Bộ NST lưỡng bội (2n) của nam kí hiệu là 44A + XY, của nữ là 44A + XX.

Bộ nhiễm sắc thể lưỡng bội ở nam và nữ

II - CƠ CHẾ XÁC ĐỊNH GIỚI TÍNH

1. Phân hóa giới tính ở sinh vật

- Giới tính của nhiều loài phụ thuộc vào sự có mặt của cặp NST giới tính trong tế bào:

- Ở một số loài như ong, kiến,…, giới tính được xác định bằng mức bội thể của cơ thể: Con cái được phát triển từ trứng được thụ tinh, có bộ nhiễm sắc thể lưỡng bội (2n). Con đực phát triển từ trứng không thụ tinh, có bộ nhiễm sắc thể đơn bội (n).

Ong đực mang bộ nhiễm sắc thể đơn bội

2. Cơ chế xác định giới tính

- Ở đa số các loài giao phối trong đó có con người, cơ chế xác định giới tính là sự phân li của cặp NST giới tính trong quá trình phát sinh giao tử (giảm phân) và sự tổ hợp lại cặp NST giới tính trong thụ tinh.

- Cơ chế xác định giới tính ở người:

Cơ chế xác định giới tính ở người

+ Khi giảm phân, nam giới mang cặp NST giới tính XY cho ra 2 loại tinh trùng với tỉ lệ ngang nhau 1 chứa X : 1 chứa Y, nữ giới mang cặp NST giới tính XX chỉ cho một loại trứng chứa X.

+ Qua thụ tinh, sự kết hợp ngẫu nhiên giữa các giao tử đã tạo ra 2 loại hợp tử chứa XX, phát triển thành con gái và XY, phát triển thành con trai với tỉ lệ ngang nhau là 1 : 1.

III - CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỰ PHÂN HOÁ GIỚI TÍNH

Giới tính ở một số loài cũng bị ảnh hưởng bởi các yếu tố khác thuộc môi trường trong và ngoài cơ thể:

- Yếu tố môi trường trong cơ thể: Nếu cho hormone sinh dục tác động vào những giai đoạn sớm trong sự phát triển cá thể có thể làm thay đổi giới tính dù cặp NST giới tính không thay đổi. Ví dụ: Dùng hormone sinh dục đực methyltestosterone tác động vào cá vàng cái có thể làm cá cái chuyển thành cá đực.

Đực hóa cá vàng cái bằng methyltestosterone

- Yếu tố môi trường ngoài: Yếu tố môi trường bên ngoài cơ thể (ánh sáng, nhiệt độ, khói,…) có ảnh hưởng đến sự phân hóa giới tính ở một số loài.

+ Nhiệt độ ấp trứng sau thụ tinh ở một số loài bò sát như rắn, rùa,... cũng ảnh hưởng đến tỉ lệ đực, cái ở con non.

Nhiệt độ ấp trứng ảnh hưởng đến giới tính của rùa con ở loài rùa xanh (Vích)

+ Thầu dầu trồng trong ánh sáng cường độ yếu thì tỉ lệ hoa đực giảm.

Ánh sáng ảnh hưởng đến tỉ lệ hoa đực/cái ở hoa thầu dầu

+ Dưa chuột được hun khói thì tỉ lệ hoa cái tăng.

Khói ảnh hưởng đến tỉ lệ hoa đực/cái ở dưa chuột

→ Nhờ hiểu được cơ chế xác định giới tính và các yếu tố ảnh hưởng tới sự phân hoá giới tính, con người có thể chủ động điều chỉnh tỉ lệ đực, cái ở vật nuôi cho phù hợp với mục tiêu sản xuất. Ví dụ: tạo ra nhiều bê đực để nuôi lấy thịt; tạo ra nhiều bê cái để nuôi lấy sữa; tạo ra nhiều tằm đực để lấy tơ;...

Trắc nghiệm: Nhiễm sắc thể giới tính và cơ chế xác định giới tính

Câu 1. Ở gà, cặp nhiễm sắc thể quyết định giới tính cái có kiểu gene là

A. XY.

B. ZW.

C. ZZ.

D. XX.

Câu 2. Ở người, theo lý thuyết về cơ chế xác định giới tính, tỉ lệ giới tính khi sinh (trong điều kiện tự nhiên không bị ảnh hưởng, có sự can thiệp) là bao nhiêu?

A. 1 nam : 1 nữ.

B. 3 nam : 2 nữ.

C. 1 nam : 2 nữ.

D. 2 nam : 1 nữ.

Câu 3. Theo cơ chế xác định giới tính ở người, mỗi người con trai sẽ được nhận được những nhiễm sắc thể nào từ bố?

A. 44A + Y.

B. 22A + Y.

C. 44A + X.

D. 22A + X.

Câu 4. Điền vào chỗ trống.

Trong tế bào sinh dưỡng của nữ giới, số chiếc nhiễm sắc thể X là ……………………….

Câu 5. Sắp xếp các nhóm loài, nhóm sinh vật dưới đây với cơ chế xác định giới tính tương ứng.

Câu 6. Ở người, nhiễm sắc thể Y đóng vai trò quy định

A. các tính trạng thường.

B. các tính trạng khác liên quan đến giới tính.

C. tính trạng giới tính nam.

D. tính trạng giới tính nữ.

Câu 7. Cơ chế xác định giới tính ở các loài thú do yếu tố nào sau đây quyết định?

A. Sự phân li, tổ hợp cặp NST giới tính.

B. Mức bội thể của cơ thể.

C. Môi trường sống ngoài cơ thể.

D. Hoạt động của các hormone sinh dục.

Câu 8. Lựa chọn nội dung phù hợp.

Ở ruồi giấm (2n = 8), cá thể có kiểu gene 6A + XX sẽ mang giới tính đực cái .

Câu 9. Theo cơ chế xác định giới tính ở người, nếu người bố mang allele bị bệnh nằm trên NST Y, tỉ lệ con trai sinh ra sẽ có bao nhiêu phần trăm mang allele bị bệnh trên?

A. 25%.

B. 100%.

C. 50%.

D. 20%.

Câu 10. Một loài chim có 2n = 32. Số cặp NST thường của loài chim này là bao nhiêu?

Trả lời: …………………

Câu 11. Ở một số loài bò sát, giới tính của cá thể được xác định bởi

A. nhiệt độ.

B. ánh sáng.

C. độ ẩm.

D. dinh dưỡng.

Câu 12. Ở người, bệnh teo cơ Duchenne do gene lặn nằm trên nhiễm sắc thể giới tính X quy định. Một cặp vợ chồng bình thường sinh được một con trai bị bệnh. Xác suất để họ sinh người con thứ hai là con gái bình thường là bao nhiêu?

A. 0%.

B. 100%.

C. 25%.

D. 50%.

Câu 13. Do nhiệt độ Trái Đất tăng lên, quần thể rùa biển Côn Đảo bị giảm mạnh tỉ lệ sinh sản, đe dọa đến sự tồn tại của loài này trong những thập kỉ tới. Nguyên nhân của hiện tượng trên là vì

A. nhiệt độ nước biển tăng làm chết rùa con.

B. nhiệt độ cao gây chết trứng.

C. nhiệt độ cao gây chênh lệch tỉ lệ đực : cái.

D. nước biển dâng làm giảm diện tích bờ cát là nơi rùa đẻ trứng.

Câu 14. Trong trồng trọt dưa chuột vào vụ đông, thời điểm cây chớm ra hoa, một số nhà nông đã dựng phên che gió mùa đông bắc cho các giàn dưa, kết hợp hun khói trong ruộng. Điều này đã làm cho sản lượng dưa chuột thu được tăng gấp 3 lần so với bình thường. Cơ sở khoa học của biện pháp này là gì?

A. Bảo vệ cây khỏi gió độc và côn trùng gây hại.

B. Tăng nồng độ CO₂ giúp cây tăng cường quang hợp.

C. Tỉ lệ ra hoa ở dưa chuột phụ thuộc vào chế độ gió tĩnh.

D. Nhiệt độ cao giúp gia tăng tỉ lệ cây ra hoa cái.

Câu 15. Sự khác biệt cơ bản giữa nhiễm sắc thể thường và nhiễm sắc thể giới tính là ở

A. cấu trúc phân tử nhiễm sắc thể.

B. kích thước nhiễm sắc thể.

C. chức năng các gene trên nhiễm sắc thể.

D. số lượng gene trên nhiễm sắc thể.

Câu 16. Lựa chọn nội dung phù hợp.

Các gene liên kết với giới tính là các gene quy định tính trạng thường giới tính , nằm trên các nhiễm sắc thể thường giới tính .

Câu 17. Điền vào ô trống.

Ở người (2n = 46), cặp nhiễm sắc thể quyết định giới tính là cặp số ……………………

Xem thêm tóm tắt lý thuyết Khoa học tự nhiên 9 sách Kết nối tri thức hay, chi tiết khác:

Lý thuyết Bài 45: Di truyền liên kết

Lý thuyết Bài 46: Đột biến nhiễm sắc thể

Lý thuyết Bài 47: Di truyền học với con người

Lý thuyết Bài 48: Ứng dụng công nghệ di truyền vào đời sống

Lý thuyết Bài 49: Khái niệm tiến hoá và các hình thức chọn lọc

Xem thêm tài liệu Khoa học tự nhiên lớp 9:

• Giải KHTN 9 Bài 44: Nhiễm sắc thể giới tính và cơ chế xác định giới tính
• Giải SBT KHTN 9 Bài 44: Nhiễm sắc thể giới tính và cơ chế xác định giới tính
• Giáo án điện tử Nhiễm sắc thể giới tính và cơ chế xác định giới tính lớp 9