Lý thuyết Lịch sử 9 Bài 10 (Chân trời sáng tạo): Liên Xô và các nước Đông Âu từ năm 1945 đến năm 1991

Lý thuyết Lịch sử 9 Bài 10: Liên Xô và các nước Đông Âu từ năm 1945 đến năm 1991

1. Tình hình Liên Xô từ năm 1945 đến năm 1991

♦ Tình hình chính trị

- Đối nội:

+ Liên Xô tiến hành bầu cử Xô viết các cấp thực hiện lãnh đạo biện pháp củng cố, tăng cường sự lãnh đạo toàn diện của Đảng Cộng sản, phát triển nền dân chủ xã hội chủ nghĩa.

+ Bộ máy nhà nước trung ương về cơ bản đến năm 1991 bao gồm: các Xô viết đại biểu nhân dân (cơ quan lập pháp); Hội đồng Bộ trưởng (cơ quan hành pháp); Toà án và trọng tài, viện kiểm sát (cơ quan tư pháp).

+ Ngoài ra, còn có các tổ chức chính trị xã hội đại diện cho các tầng lớp nhân dân như Công đoàn, Đoàn Thanh niên,..

- Đối ngoại:

+ Thực hiện chính sách bảo vệ hoà bình thế giới, ủng hộ phong trào giải phóng dân tộc, giúp đỡ các nước xã hội chủ nghĩa;

+ Trở thành trụ cột trong phe xã hội chủ nghĩa đối phó với Mỹ và phương Tây trong Chiến tranh lạnh.

♦ Tình hình kinh tế

- 1946 - 1950, Liên Xô thực hiện khôi phục kinh tế, hàn gắn vết thương chiến tranh.

- 1950 - giữa những năm 70 của thế kỉ XX, Liên Xô tiến hành xây dựng cơ sở vật chất cho chủ nghĩa xã hội và đạt nhiều thành tựu, như:

+ Đến những năm 60, Liên Xô trở thành cường quốc công nghiệp thứ hai thế giới (sau Mỹ).

+ Liên Xô là nước đầu tiên trên thế giới phóng thành công vệ tinh nhân tạo (1957), phóng tàu vũ trụ có người lái vào quỹ đạo Trái Đất (1961), mở đầu kỉ nguyên chinh phục vũ trụ của loài người.

- Từ giữa những năm 70 của thế kỉ XX, nền kinh tế Liên Xô có dấu hiệu trì trệ. Công cuộc cải tổ kinh tế được thực hiện từ năm 1985, nhưng thiếu đồng bộ và hiệu quả, dẫn đến khủng hoảng kinh tế trầm trọng trong những năm 1989-1991.

♦ Tình hình xã hội, văn hoá

- Mức sống của người dân được cải thiện.

- Xây dựng được hệ thống phúc lợi xã hội, y tế.

- Hệ thống giáo dục quốc dân phát triển, người dân có trình độ văn hoá cao. Đội ngũ trí thức, các nhà khoa học cùng với hệ thống các trường đại học, viện nghiên cứu được nhà nước ưu tiên đầu tư phát triển.

- Nền văn hoá, nghệ thuật Xô viết đạt được nhiều thành tựu rực rỡ, đóng góp to lớn vào kho tàng văn hoá chung của nhân loại.

b) Chế độ xã hội chủ nghĩa khủng hoảng, tan rã ở Liên Xô (nửa sau thập niên 80 đến năm 1991)

- Vào thập niên 80, nền kinh tế Liên Xô bắt đầu gặp khó khăn, phải lệ thuộc vào dầu mỏ:

+ Chính sách phát triển kinh tế không đồng bộ, tập trung cho công nghiệp nặng đã dẫn đến công nghiệp nhẹ không sản xuất đủ hàng tiêu dùng cho người dân.

+ Nền nông nghiệp sản xuất không đủ lương thực cho cả người và gia súc.

- Vào cuối thập niên 80 của thế kỉ XX, giá dầu trên thị trường thế giới sụt giảm mạnh, đẩy nền kinh tế Liên Xô rơi vào khủng hoảng. Nợ nước ngoài gia tăng, đời sống nhân dân gặp khó khăn, xã hội bất ổn. Tình trạng tham nhũng, hối lộ, thiếu dân chủ, vi phạm pháp chế có điều kiện bùng phát đầy Liên Xô vào tình trạng khủng hoảng toàn diện.

- Năm 1985, M. Goóc-ba-chốp (M. Gorbachev) nắm quyền lãnh đạo Đảng, thực hiện cải tổ toàn diện về kinh tế và chính trị ở Liên Xô. Năm 1990, ông trở thành Tổng thống đầu tiên của Liên Xô. Tuy nhiên, công cuộc cải tổ thất bại đã đầy Liên Xô rơi vào tình trạng khủng hoảng, rối loạn.

- Tháng 8-1991, một số lãnh đạo Đảng và Nhà nước Liên Xô làm đảo chính để lật đổ M. Goóc-ba-chấp nhưng thất bại và dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng:

+ Đảng Cộng sản Liên Xô bị đình chỉ hoạt động;

+ Ngày 21-12-1991, đại diện 11 nước cộng hoà trong Liên bang Xô viết đã kí Hiệp định về giải tán Liên bang Xô viết, thành lập Cộng đồng các quốc gia độc lập (SNG);

+ Ngày 25-12-1991, Goóc-ba-chốp từ chức Tổng thống Liên Xô. Chế độ chủ nghĩa xã hội chấm dứt tại Liên bang Xô viết.

2. Tình hình các nước Đông Âu từ năm 1945 đến năm 1991

a) Tình hình các nước Đông Âu từ năm 1945 đến nửa đầu thập niên 80

♦ Tình hình chính trị

- Từ năm 1944 đến năm 1946, được sự giúp đỡ của Hồng quân Liên Xô, nhân dân các nước Đông Âu dưới sự lãnh đạo của những người cộng sản đã thành lập các nhà nước dân chủ nhân dân. Riêng ở Đông Đức, Nhà nước Cộng hoà Dân chủ Đức ra đời năm 1949. Sau đó, các nước Đông Âu đã tiến hành xây dựng chủ nghĩa xã hội.

- Từ 1946 đến những năm 80 của thế kỉ XX:

+ Về đối nội: các nước dân chủ nhân dân Đông Âu xây dựng đất nước theo con đường chủ nghĩa xã hội, vai trò lãnh đạo của đảng cộng sản được khẳng định.

+ Trong lĩnh vực đối ngoại, các nước Đông Âu ủng hộ phong trào cách mạng thế giới, thiết lập quan hệ ngoại giao chặt chẽ với Liên Xô, thuộc phe xã hội chủ nghĩa trong Chiến tranh lạnh.

♦ Tình hình kinh tế

- Từ 1945 đến 1950, nhà nước tiến hành nông trang hoá ruộng đất, quốc hữu hoá các xí nghiệp, nhà máy lớn của tư bản trong và ngoài nước, ban hành các quyền tự do dân chủ, bình đẳng trong xã hội và đưa ra những chính sách hỗ trợ đời sống cho nhân dân sau chiến tranh.

- Từ năm 1950 đến năm 1975: nhiều kế hoạch 5 năm đã được tiền khai nhằm xây dựng cơ sở vật chất cho chủ nghĩa xã hội. Với sự trợ giúp có hiệu quả của Liên Xô thông qua tổ chức Hội đồng tương trợ kinh kế (SEV) và sự nỗ lực của nhân dân, các nước Đông Âu đã giành được nhiều thành tựu, tăng trưởng khá nhanh:

+ Nông nghiệp được cơ giới hoá, sản phẩm nông nghiệp dồi dào.

+ Công nghiệp phát triển, điện khí hoá toàn quốc.

+ Tiệp Khắc, Cộng hoà Dân chủ Đức là những nước có nền công nghiệp phát nếp phát (0 triển trên thế giới thời kì này.

♦ Tình hình xã hội, văn hoá:

- Giai cấp bóc lột từng bước bị xoá bỏ, lực lượng chính trong xã hội là công nhân và nông dân. - Đời sống vật chất, tinh thần của nhân dân các nước Đông Âu được cải thiện và nâng cao, nhiều nước có hệ thống y tế miễn phí

- Giáo dục phát triển, tầng lớp trí thức ngày càng nhiều và có vai trò quan trọng trong xây dựng chính quyền và xây dựng nền văn hoá xã hội chủ nghĩa.

b) Chế độ xã hội chủ nghĩa khủng hoảng, tan rã ở Đông Âu (nửa sau thập niên 80 đến năm 1991)

- Đầu những năm 80, tình hình chính trị ở các nước Đông Âu diễn biến hết sức phức tạp.

- Do nhiều nguyên nhân, đến năm 1989, ban lãnh đạo các Đông Âu phải thực hiện nguyên chính trị và tổ chức tuyển cử tự do. Kết quả là các thế lực chống chủ nghĩa hội đã thắng cử, giành được lãnh đạo đất nước, chế xã hội chủ nghĩa bị xoá bỏ ở các nước Đông Âu

Trắc nghiệm: Liên Xô và các nước Đông Âu từ năm 1945 đến năm 1991

I. CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM NHIỀU LỰA CHỌN

Câu 1. Nội dung nào là kết quả của kế hoạch 5 năm lần thứ tư (1946 - 1950) nhằm khôi phục kinh tế và phát triển đất nước ở Liên Xô?

A. Phải tạm dừng do tác động chiến tranh.

B. Hoàn thành thắng lợi vượt mức trước thời hạn.

C. Hoàn thành một phần kế hoạch đề ra.

D. Không thực hiện thành công kế hoạch.

Câu 2. Nội dung nào sau đây phản ánh chính sách đối ngoại nổi bật và xuyên suốt của Liên Xô sau Chiến tranh thế giới thứ hai?

A. Trung lập, không can thiệp vào công việc của các nước.

B. Hoà bình, tích cực ủng hộ phong trào cách mạng thế giới.

C. Tích cực ngăn chặn cuộc Chiến tranh lạnh của Mỹ.

D. Kiên quyết chống lại các chính sách gây chiến của Mỹ.

Câu 3. Sự kiện nào đánh dấu sự chấm dứt chế độ xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô sau 74 năm tồn tại?

A. Đảng Cộng sản ở Liên Xô bị đình chỉ hoạt động 8/1991.

B. Lá cờ Liên bang Xô viết trên điện Krem-li bị hạ xuống 25/12/1991.

C. Sự ra đời của Cộng đồng các quốc gia độc lập 21/12/1991.

D. Sự sụp đổ hoàn toàn của trật tự hai cực I-an-ta năm 1991.

Câu 4. Liên Xô phải bắt tay vào công cuộc khôi phục kinh tế trong những năm 1945 - 1950 xuất phát từ nguyên nhân trực tiếp nào sau đây?

A. Chính sách bao vây, cấm vận của Mỹ.

B. Yêu cầu giúp đỡ của các nước xã hội chủ nghĩa.

C. Tổn thất nặng nề sau Chiến tranh thế giới thứ hai.

D. Tác động mạnh mẽ của xu thế toàn cầu hóa.

Câu 5. Nhận xét nào sau đây phản ánh đúng chính sách phát triển kinh tế của Liên Xô từ năm 1950 đến năm 1973?

A. Du lịch là ngành kinh tế mũi nhọn.

B. Chú trọng công nghiệp quốc phòng.

C. Ưu tiên phát triển nông nghiệp trước.

D. Tập trung vào công nghiệp nhẹ.

Câu 6. Hậu quả nghiêm trọng nhất của sự sụp đổ CNXH ở Đông Âu cuối thế kỉ XX là

A. nền kinh tế lâm vào khủng hoảng, phụ thuộc vào viện trợ của tư bản.

B. Chính phủ mới thiết lập ở các nước Đông Âu tuyên bố từ bỏ CNXH.

C. đổi mới tên nước và ngày Quốc khánh, gọi chung là nước Cộng hòa.

D. vị thế quốc tế suy giảm, đời sống nhân dân dưới mức nghèo khổ.

Câu 7. Cách mạng dân chủ nhân dân được hoàn thành ở các nước Đông Âu trong những năm 1946 - 1949 đã chứng tỏ

A. Chủ nghĩa xã hội đã thắng thế chủ nghĩa tư bản ở châu Âu.

B. Chủ nghĩa tư bản không duy trì phạm vi ảnh hưởng ở châu Âu.

C. Tình trạng đối đầu với các nước Tây Âu tạm thời lắng xuống.

D. Bước phát triển mới của phong trào cộng sản và công nhân quốc tế.

Câu 8. Cơ sở quan trọng nhất để Liên Xô có thể đối trọng với Mỹ sau Chiến tranh thế giới thứ hai là gì?

A. Nền kinh tế hồi phục và phát triển nhanh.

B. Chế tạo thành công bom nguyên tử.

C. Có nhiều nước đồng minh ủng hộ.

D. Mĩ mất độc quyền về vũ khí nguyên tử.

Câu 9. Cuộc tổng tuyển cử ở hầu hết các nước Đông Âu những năm cuối thập niên 80 của thế kỉ XX không đạt được kết quả nào sau đây?

A. Chế độ xã hội chủ nghĩa đã sụp đổ ở hầu hết các nước Đông Âu.

B. Các Đảng Cộng sản thất bại, không còn nắm chính quyền.

C. Làm xuất hiện những xung đột quân sự giữa các nước cộng hòa.

D. Các thế lực chống chủ nghĩa xã hội đã giành được chính quyền.

Câu 10. Giai tầng nào trong xã hội Liên Xô có sự gia tăng sau Chiến tranh thế giới thứ hai?

A. Tiểu tư sản và địa chủ

B. Công nhân và tri thức.

C. Địa chủ và nông dân.

D. Tư sản và công nhân.

Câu 11. Nội dung nào sau đây phản ánh điểm tương đồng trong công cuộc cải cách - mở cửa ở Trung Quốc, công cuộc cải tổ ở Liên Xô và đổi mới đất nước ở Việt Nam trong những năm 80 của thế kỉ XX?

A. Lấy phát triển kinh tế làm trọng tâm, mở rộng hội nhập quốc tế.

B. Tiến hành cải tổ về chính trị, cho phép đa nguyên đa đảng.

C. Nhằm đưa đất nước thoát khỏi tình trạng khủng hoảng kéo dài.

D. Do Đảng Cộng sản lãnh đạo, kiên trì con đường xã hội chủ nghĩa.

Câu 12. Sự kiện nào sau đây đánh dấu chủ nghĩa xã hội đã vượt ra khỏi phạm vi một nước (Liên Xô) và bước đầu trở thành hệ thống thế giới?

A. Sự ra đời các nhà nước Dân chủ Nhân dân Đông Âu.

B. Sự ra đời nhà nước Cộng hoà Cuba ở châu Mỹ.

C. Sự ra đời nhà nước Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa.

D. Chủ nghĩa xã hội ra đời ở Việt Nam và Triều Tiên.

Câu 13. Trong những năm 80 của thế kỷ XX, cuộc cải tổ của Liên Xô đã

A. làm cho chính quyền Liên bang ưu việt hơn.

B. đẩy mạnh đáp ứng được yêu cầu khách quan.

C. làm cho mâu thuẫn chính trị gia tăng.

D. giải quyết được những bất đồng nội bộ.

Câu 14. Nội dung nào sau đây phản án sai lầm Liên Xô và các nước Đông Âu khi tiến hành cải tổ?

A. Hòa hoãn, thân thiện với các nước phương Tây.

B. Thiếu dân chủ và đàn áp nhân dân biểu tình.

C. Thực hiện chính sách đa nguyên đa đảng.

D. Chỉ lấy phát triển kinh tế làm trọng tâm.

Câu 15. Trong những năm 80 của thế kỷ XX, Liên Xô đã tiến hành cuộc cải tổ chính trị với khẩu hiệu

A. “Công nghiệp hóa”.

B. “Công khai hóa”

C. “Công nghệ hóa”

D. “Đô thị hóa”

II. CÂU HỎI ĐÚNG SAI

Câu hỏi: Đọc đoạn tư liệu sau đây:

“Sau chiến tranh, Liên Xô chú trọng đặc biệt để phát triển khoa học và giáo dục quốc dân. Trong hai kế hoạch 5 năm lần thứ V và thứ VI, Liên Xô đã mở thêm 160 trường học mới, năm 1958 số sinh viên là 2,2 triệu trong đó 45% là tại chức. Từ 1946-1958 chính phủ Liên Xô đã có khoảng 7 triệu chuyên gia có trình độ đại học và trung học chuyên nghiệp. Đây là nỗ lực quan trọng của chính phủ nhằm nâng cao lực lượng lao động có hàm lượng khoa học cao để phục vụ quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước”.

(Đỗ Thanh Bình, Lịch sử thế giới hiện đại, Nxb Đại học Sư phạm, 2010, Hà Nội, tr.75)

a. Đoạn tư liệu trên phản ánh thành tựu của Liên Xô trên lĩnh vực văn hóa - giáo dục sau Chiến tranh thế giới thứ hai.

b. Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Liên Xô lần đầu tiên đã xây dựng được các trường đại học.

c. Đến năm 1971, Liên Xô trở thành quốc gia đứng đầu thế giới về trình độ học vấn.

d. Sự phát triển của giáo dục góp phần phục vụ quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa của Liên Xô.