Hệ thống quan trắc môi trường gồm những gì? Đối tượng nào phải quan trắc môi trường?

1. Quan trắc môi trường là gì?

Theo khoản 25 Điều 3 của Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 quy định rằng quan trắc môi trường là quá trình theo dõi một cách có hệ thống tình trạng của môi trường. Việc theo dõi này được thực hiện liên tục, định kỳ hoặc đột xuất, nhằm ghi nhận các yếu tố môi trường, các tác nhân ảnh hưởng đến môi trường và chất thải. Mục đích là để cung cấp thông tin phục vụ việc đánh giá hiện trạng, diễn biến chất lượng môi trường cũng như những tác động tiêu cực có thể xảy ra.

2. Đối tượng nào phải quan trắc môi trường?

Theo quy định tại Điều 108 Luật Bảo vệ môi trường 2020, đối tượng phải quan trắc môi trường cụ thể gồm:

2.1. Các thành phần môi trường cần quan trắc

• Môi trường nước, bao gồm: nước mặt (ao, hồ, sông, suối), nước dưới đất (nước ngầm), và nước biển.

• Không khí xung quanh, tức là chất lượng không khí tại các khu vực dân cư, đô thị, khu công nghiệp,...

• Đất và trầm tích, để đánh giá mức độ ô nhiễm và khả năng tích tụ chất độc hại.

• Đa dạng sinh học, bao gồm các hệ sinh thái tự nhiên và loài sinh vật.

• Các yếu tố vật lý như: tiếng ồn, độ rung, bức xạ và ánh sáng – có thể ảnh hưởng đến sức khỏe con người và sinh vật.

2.2. Các nguồn thải và chất ô nhiễm cần quan trắc

• Nước thải và khí thải phát sinh từ hoạt động sản xuất, kinh doanh, sinh hoạt.

• Chất thải công nghiệp, đặc biệt là chất thải có khả năng gây nguy hại, cần kiểm soát để xác định và xử lý theo quy định.

• Chất phóng xạ, cần quan trắc nghiêm ngặt do mức độ nguy hiểm cao.

• Chất ô nhiễm khó phân hủy, có khả năng phát thải và tích tụ lâu dài trong môi trường, gây tác động nghiêm trọng.

• Các chất ô nhiễm khác mà pháp luật quy định cần được theo dõi, giám sát.

Hệ thống quan trắc môi trường với phạm vi bao quát như trên đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát ô nhiễm, bảo vệ sức khỏe cộng đồng và phát triển bền vững.

3. Hệ thống quan trắc môi trường gồm những gì?

Căn cứ theo quy định tại Điều 107 Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 hệ thống quan trắc môi trường được tổ chức thành nhiều cấp, bao gồm:

• Quan trắc môi trường quốc gia: Là mạng lưới các trạm và vị trí quan trắc nhằm theo dõi chất lượng môi trường nền và môi trường bị tác động tại những khu vực có tính chất liên vùng, liên tỉnh hoặc xuyên biên giới.

• Quan trắc môi trường cấp tỉnh: Gồm các trạm và vị trí quan trắc trên địa bàn tỉnh để cung cấp thông tin về chất lượng môi trường nền và môi trường tác động tại địa phương.

• Quan trắc môi trường phục vụ quản lý ngành, lĩnh vực: Theo quy định tại Điều 109 Luật Bảo vệ môi trường 2020.

• Quan trắc môi trường tại dự án, cơ sở, khu sản xuất, kinh doanh, dịch vụ tập trung, cụm công nghiệp: Nhằm kiểm soát tác động môi trường từ các hoạt động này.

• Quan trắc đa dạng sinh học tại các khu bảo tồn thiên nhiên: Để giám sát và bảo vệ hệ sinh thái.

Các tổ chức tham gia vào hệ thống quan trắc môi trường gồm:

• Cơ quan quản lý nhà nước về quan trắc môi trường

• Tổ chức thực hiện lấy mẫu và đo đạc tại hiện trường

• Phòng thí nghiệm, cơ sở phân tích mẫu môi trường

• Tổ chức kiểm định, hiệu chuẩn thiết bị quan trắc

• Tổ chức quản lý, xử lý số liệu và lập báo cáo kết quả quan trắc

Hệ thống quan trắc này cần được quy hoạch đồng bộ, liên kết thành một mạng lưới thống nhất, toàn diện trên phạm vi cả nước.

Ngoài ra, quy hoạch tổng thể quan trắc môi trường quốc gia được coi là một quy hoạch chuyên ngành kỹ thuật, với các nội dung chính như:

• Phân tích, đánh giá hiện trạng mạng lưới quan trắc quốc gia, hệ thống phòng thí nghiệm và cơ sở quản lý dữ liệu

• Xác định quan điểm, mục tiêu và lựa chọn phương án quy hoạch phù hợp với phân vùng môi trường, định hướng quan trắc và cảnh báo môi trường

• Bố trí mạng lưới quan trắc quốc gia (bao gồm các điểm, thông số, tần suất quan trắc, trạm quan trắc tự động) cùng với định hướng phát triển phòng thí nghiệm, hệ thống dữ liệu

• Danh mục các dự án quan trắc môi trường quốc gia

• Định hướng kết nối mạng lưới và cơ sở dữ liệu quan trắc quốc gia với mạng lưới, cơ sở dữ liệu quan trắc cấp tỉnh

• Xác định lộ trình thực hiện và nguồn lực cần thiết

4. Quy định về quan trắc môi trường mới nhất

Theo quy định tại Điều 106 Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, hoạt động quan trắc môi trường được quy định như sau:

• Quan trắc môi trường bao gồm hai nội dung chính: quan trắc chất thải và quan trắc các yếu tố môi trường. Việc quan trắc được thực hiện dưới các hình thức như quan trắc tự động, liên tục; quan trắc định kỳ hoặc theo yêu cầu của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

• Các dự án đầu tư, cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ tập trung, khu công nghiệp, cụm công nghiệp nếu có phát sinh chất thải ra môi trường thì bắt buộc phải thực hiện quan trắc theo đúng quy định tại Điều 111 và Điều 112 của Luật Bảo vệ môi trường 2020, đồng thời bảo đảm tuân thủ các quy chuẩn kỹ thuật về môi trường.

• Tổ chức, cá nhân được khuyến khích tham gia hoạt động quan trắc môi trường và công bố thông tin về chất lượng môi trường đến cộng đồng theo đúng quy định pháp luật. Trường hợp tham gia, các tổ chức, cá nhân phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về độ chính xác của các thông tin công bố.

• Hoạt động quan trắc môi trường phải đảm bảo có hệ thống kiểm soát chất lượng, bảo đảm các kết quả quan trắc đạt độ chính xác, tin cậy.

• Thiết bị, phương tiện phục vụ quan trắc môi trường phải được kiểm định, hiệu chuẩn theo đúng quy định của pháp luật về đo lường.

5. Câu hỏi thường gặp

5.1 Chi phí thực hiện quan trắc môi trường ai chịu trách nhiệm?

Thông thường, chủ dự án, cơ sở sản xuất, kinh doanh có nghĩa vụ tự chi trả chi phí quan trắc môi trường đối với phần nghĩa vụ pháp luật quy định cho họ. Riêng quan trắc môi trường nền quốc gia hoặc cấp tỉnh sẽ do ngân sách nhà nước đảm bảo.

5.2 Quan trắc môi trường có bắt buộc công khai không?

Một số kết quả quan trắc, đặc biệt liên quan đến chất lượng không khí, nguồn nước sinh hoạt, bắt buộc phải công khai theo quy định để cộng đồng biết và giám sát.

5.3 Nếu không thực hiện quan trắc môi trường đúng quy định thì bị xử lý thế nào?

Theo quy định pháp luật, hành vi không thực hiện quan trắc hoặc thực hiện không đúng quy định có thể bị xử phạt vi phạm hành chính, thậm chí bị đình chỉ hoạt động đối với các cơ sở gây ô nhiễm nghiêm trọng.