Lý thuyết Lịch sử 9 Bài 10 (Kết nối tri thức): Liên Xô và Đông Âu từ năm 1945 đến năm 1991

Lý thuyết Lịch sử 9 Bài 10: Liên Xô và Đông Âu từ năm 1945 đến năm 1991

1. Liên Xô từ năm 1945 đến năm 1991

a) Chính trị

- Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Liên Xô tiến hành bầu cử Xô viết các cấp, thực hiện dân chủ hoá hệ thống chính trị.

- Liên Xô chủ trương duy trì hoà bình và an ninh thế giới, giúp đỡ to lớn về vật chất và tinh thần cho các nước xã hội chủ nghĩa và phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc trên thế giới.

- Tới đầu những năm 80 của thế kỉ XX, Liên Xô lâm vào khủng hoảng chính trị. Tháng 3-1985, M. Goóc-ba-chốp được bầu làm Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô và công cuộc cải tổ được tiến hành. Trong đó, cải tổ chính trị với khẩu hiệu “dân chủ hoá”, “công khai hoá” đã xác lập chế độ đa nguyên, đa đảng và hệ thống chính quyền tổng thống.

- Tháng 3-1990, Đại hội dại biểu nhân dân Liên Xô lần thứ ba bầu M. Goóc-ba-chốp làm Tổng thống.

- Ngày 19-8-1991, một số lãnh đạo Đảng và Nhà nước Liên Xô dã tiến hành cuộc đảo chính lật đổ M. Goóc-ba-chốp, nhưng không thành công. Hệ quả là:

+ Mâu thuẫn chính trị gia tăng, Đảng Cộng sản bị đình chỉ hoạt động, chính quyển Liên bang bị tê liệt.

+ Các nước cộng hoà tuyên bố độc lập, tách khỏi Liên bang.

- Ngày 25-12-1991, M. Gooc-ba-chốp buộc phải từ chức Tổng thống vào đánh dấu sự tan rã của Liên bang Xô viết.

b) Kinh tế

- 1946 - 1950, Liên Xô thực hiện khôi phục kinh tế, hàn gắn vết thương chiến tranh.

- 1950 - giữa những năm 70 của thế kỉ XX, Liên Xô tiến hành xây dựng cơ sở vật chất cho chủ nghĩa xã hội và đạt nhiều thành tựu, như:

+ Đến những năm 60, Liên Xô trở thành cường quốc công nghiệp thứ hai thế giới (sau Mỹ).

+ Liên Xô là nước đầu tiên trên thế giới phóng thành công vệ tinh nhân tạo (1957), phóng tàu vũ trụ có người lái vào quỹ đạo Trái Đất (1961), mở đầu kỉ nguyên chinh phục vũ trụ của loài người.

Chân dung nhà du hành vũ trụ Ga-ga-rin và khoảnh khắc tàu Phương Đông rời bệ phóng

- Từ giữa những năm 70 của thế kỉ XX, nền kinh tế Liên Xô có dấu hiệu trì trệ. Công cuộc cải tổ kinh tế được thực hiện từ năm 1985, nhưng thiếu đồng bộ và hiệu quả, dẫn đến khủng hoảng kinh tế trầm trọng trong những năm 1989-1991.

c) Xã hội và văn hoá

♦ Xã hội:

- Cơ cấu xã hội Liên Xô có những biến đổi tích cực, thành phần công nhân và tri thức gia tăng. Năm 1971, công nhân chiếm hơn 55% lực lượng lao động trong cả nước và có trên 30 triệu người làm việc trí óc.

- Từ cuối những năm 70, do khó khăn kinh tế ngày càng gia tăng làm cho đời sống của nhân dân Liên Xô suy giảm, niềm tin vào chủ nghĩa xã hội lung lay dẫn đến bất bình gia tăng.

- Từ năm 1989, nhiều cuộc biểu tình, bãi công đã nổ ra.

♦ Văn hoá:

+ Sau năm 1945, văn hoá của Liên Xô phát triển, thực hiện chế độ giáo dục miễn phí - thể hiện tính ưu việt của chủ nghĩa xã hội.

+ Liên Xô cũng thúc đẩy giao lưu văn hoá giữa các dân tộc trong nước và với các quốc gia trên thế giới.

- Khi công cuộc cải tổ được thực hiện, đời sống văn hoá ở Liên Xô trở nên “cởi mở" với tinh thần “dân chủ” và “công khai”. Điều này đem lại luồng không khí mới, kích thích sự sáng tạo văn hoá. Tuy nhiên, do sự buông lỏng quản lí văn hoá của Nhà nước đã thúc đẩy chủ nghĩa đa nguyên và tư tưởng chống chủ nghĩa xã hội trong nước gia tăng.

2. Các nước Đông Âu từ năm 1945 đến năm 1991

a) Chính trị

- Từ năm 1944 đến năm 1946, được sự giúp đỡ của Hồng quân Liên Xô, nhân dân các nước Đông Âu dưới sự lãnh đạo của những người cộng sản đã thành lập các nhà nước dân chủ nhân dân. Riêng ở Đông Đức, Nhà nước Cộng hoà Dân chủ Đức ra đời năm 1949. Sau đó, các nước Đông Âu đã tiến hành xây dựng chủ nghĩa xã hội.

Lược đồ các nước dân chủ nhân dân Đông Âu

- Đến đầu những năm 80, tình hình chính trị ở các nước Đông Âu diễn biến hết sức phức tạp. Do nhiều nguyên nhân, đến năm 1989, ban lãnh đạo các Đông Âu phải thực hiện nguyên chính trị và tổ chức tuyển cử tự do. Kết quả là các thế lực chống chủ nghĩa hội đã thắng cử, giành được lãnh đạo đất nước, chế xã hội chủ nghĩa bị xoá bỏ ở các nước Đông Âu

Chế độ xã hội chủ nghĩa sụp đổ ở Liên Xô và Đông Âu

b) Kinh tế

- Sau khi thành lập nhà nước dân chủ nhân dân, các nước Đông Âu đã thực hiện cải cách ruộng đất, quốc hữu hoá các xí nghiệp lớn của tư bản và tiến hành công nghiệp hoá nhằm xây dựng cơ sở vật chất cho chủ nghĩa xã hội. Các nước hợp tác kinh tế trong Hội đồng tương trợ kinh tế (SEV),...

- Từ những nước nông nghiệp nghèo nàn, lạc hậu, đến đầu những năm 70 của thế kỉ XX, các nước Đông Âu đã trở thành những nước công nghiệp hoặc công-nông nghiệp.

- Từ giữa những năm 70, nền kinh tế các nước Đông Âu bắt đầu có sự suy giảm. Hầu hết các nước đều tiến hành cải cách nhưng không cải thiện được tình hình.

- Từ năm 1988, tất cả các nước Đông Âu đều lâm vào cuộc khủng hoảng kinh tế, thu nhập quốc dân giảm sút nghiêm trọng, nợ nước ngoài tăng lên.

- Đến năm 1991, Hội đồng tương trợ kinh tế bị giải thể.

c) Xã hội và văn hoá

♦ Xã hội:

- Sau khi Nhà nước dân chủ nhân dân ra đời, ở các nước Đông Âu, giai cấp bóc lột bị xoá bỏ, công nhân, nông dân và trí thức trở thành những người làm chủ đất nước. Đời sống vật chất và tinh thần của người dân không ngừng được cải thiện và nâng cao.

- Từ cuối những năm 70, khủng hoảng kinh tế làm cho đời sống của các tầng lớp nhân dân ở Đông Âu khó khăn. Niềm tin vào chủ nghĩa xã hội giảm sút và tình trạng bất bình gia tăng. Các cuộc bãi công, biểu tình của công nhân xuất hiện ở nhiều nước Đông Âu.

♦ Văn hoá:

- Văn hoá của các nước Đông Âu có bước phát triển vượt bậc. Nạn mù chữ được xoá bỏ với chính sách giáo dục bắt buộc và miễn phí.

- Từ nửa sau những năm 80 đến năm 1991, ở các nước Đông Âu xuất hiện nhiều ấn phẩm văn hoá có nội dung chống chủ nghĩa xã hội, tuyên truyền chế độ đa nguyên.

Trắc nghiệm: Liên Xô và Đông Âu từ năm 1945 đến năm 1991

I. CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM NHIỀU LỰA CHỌN

Câu 1. Tính đến năm 1950, nền kinh tế công nghiệp của Liên Xô đã

A. chiếm 20% sản lượng công nghiệp toàn thế giới.

B. có ngành công nghiệp nhẹ chiếm tỷ lệ cao nhất.

C. phục hồi, đạt và vượt mức trước chiến tranh thế giới.

D. phát triển theo định hướng kinh tế thị trường.

Câu 2. Nhiệm vụ trọng tâm của nhân dân các nước Đông Âu thực hiện từ năm 1945 đến năm 1949 là gì?

A. Tiến hành cách mạng dân chủ tư sản.

B. Tiến hành cách mạng dân chủ nhân dân.

C. Tiến hành cách mạng dân chủ dân tộc.

D. Tiến hành cách mạng xã hội chủ nghĩa.

Câu 3. Hệ quả công cuộc cải cách về kinh tế của Liên Xô trong những năm 80 của thế kỉ XX là gì?

A. Đưa nền kinh tế thoái khỏi khủng hoảng.

B. Nền kinh tế vẫn trượt dài trên khủng hoảng.

C. Nhà nước nắm độc quyền về kinh tế.

D. Khôi phục và phát triển mạnh mẽ nền kinh tế.

Câu 4. Nước nào ở châu Âu không phát triển theo con đường xã hội chủ nghĩa ở nửa sau thế kỉ XX?

A. Cộng hòa Liên bang Đức.

B. Cộng hòa Nam Tư.

C. Cộng hòa Dân chủ Đức.

D. Cộng hòa Tiệp Khắc.

Câu 5. Nhận định nào là đúng khi nói về chính sách đối ngoại của Liên Xô từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai đến nửa đầu những năm 70 của thế kỉ XX ?

A. Đối thoại, tích cực.

B. Tích cực, tiến bộ.

C. Hòa hoãn, tích cực.

D. Hòa bình, trung lập.

Câu 6. Đặc điểm nổi bật của tình hình Liên Xô và Đông Âu trong những năm 70, 80 của thế kỉ XX là

A. trở thành thành trì của cách mạng thế giới.

B. vị thế quốc tế ngày càng được nâng cao.

C. lâm vào tình trạng khủng hoảng về mọi mặt.

D. phát triển đất nước vững mạnh về mọi mặt.

Câu 7. Nội dung nào sau đây phản ánh đúng đặc điểm về mặt xã hội của Liên Xô trong những năm 1945 - 1973?

A. Nhà nước tiến hành quốc hữu hóa các xí nghiệp của tư bản, cải tạo xã hội chủ nghĩa.

B. Nhân dân tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng và con đường xây dựng chủ nghĩa xã hội.

C. Xã hội có sự phân hóa triệt để, loại bỏ phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa.

D. Giai cấp địa chủ phong kiến sở hữu nhiều ruộng đất, làm chủ về kinh tế ở nông thôn.

Câu 8. Khó khăn của Liên Xô sau Chiến tranh thế giới thứ hai không phải là

A. đất nước bị tàn phá nặng nề sau Chiến tranh thế giới thứ hai.

B. thành tựu của công cuộc xây dựng CNXH 1925 - 1941 bị phá hủy.

C. Mỹ và các nước tư bản tiến hành bao vây kinh tế, cô lập về chính trị.

D. sự tấn công của liên quân 14 nước đế quốc và thế lực nội phản.

Câu 9. Nội dung nào sau đây không phản ánh chính sách đối nội của Liên Xô sau Chiến tranh thế giới thứ hai?

A. Thực hiện chính sách đối ngoại hòa bình và tích cực, tiến bộ.

B. Khôi phục đại hội các tổ chức chính trị - xã hội từ năm 1949.

C. Loại bỏ các cơ quan đã được lập ra trong thời chiến tranh.

D. Bầu cử Xô viết các cấp, thực hiện dân chủ hóa hệ thống chính trị.

Câu 10. Tháng 3/1985, khi lên nắm quyền lãnh đạo Đảng và Nhà nước Liên Xô, Goócbachốp tiến hành cải tổ nhằm mục đích nào sau đây?

A. Đưa đất nước thoát khỏi tình trạng đối đầu với Mỹ.

B. Đưa đất nước thoát khỏi tình trạng khủng hoảng suy yếu.

C. Khắc phục những sai lầm khuyết điểm ở các nước Đông Âu.

D. Tăng cường tiềm lực để chạy đua vũ trang với Mỹ.

Câu 11. Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, các nước Đông Âu bị nước nào sau đây xâm lược và nô dịch?

A. Italia.

B. Mỹ.

C. Đức.

D. Anh.

Câu 12. Từ năm 1945 đến năm 1973, trong lĩnh vực văn hóa - giáo dục, Liên Xô đã

A. xây dựng trường đại học ở các nước châu Á.

B. tiếp thu nền văn hóa tiên tiến của các nước tư bản.

C. thực hiện chính sách đầu tư mạnh mẽ cho giáo dục.

D. tiến hành phổ cập giáo dục trung học phổ thông.

Câu 13. Công cuộc khôi phục kinh tế, hàn gắn vết thương chiến tranh ở Liên Xô từ năm 1945 đến 1950 có ý nghĩa nào sau đây?

A. Đạt được thế cân bằng về sức mạnh nguyên tử với Mỹ.

B. Khắc phục được những khó khăn của Chiến tranh thế giới hai.

C. Quyết định đến thành bại trong chạy đua vũ trang với Mỹ.

D. Là nền tảng vững chắc để Liên Xô xây dựng chủ nghĩa xã hội.

Câu 14. Cuộc khủng hoảng năng lượng năm 1973 đặt ra yêu cầu nào sau đây đối với các nước trên thế giới?

A. Không tiến hành sản xuất để giảm thiểu thiệt hại.

B. Tiến hành những cải cách kinh tế, chính trị, xã hội.

C. Không cần phải tiến hành cải cách toàn diện đất nước.

D. Trút những hậu quả nặng nề lên các nước thuộc địa.

Câu 15. Năm 1961, trong lĩnh vực khoa học - kĩ thuật, Liên Xô đạt được thành tựu kỳ diệu nào sau đây?

A. Chế tạo bom nguyên tử, phá vỡ thế độc quyền của Mĩ.

B. Phóng thành công tàu vũ trụ đưa con người lên mặt trăng.

C. Phóng thành công tàu vũ trụ bay vòng quanh trái đất.

D. Phóng thành công vệ tinh nhân tạo lên khoảng không vũ trụ.

II. CÂU HỎI ĐÚNG SAI

Câu hỏi: Đọc đoạn tư liệu sau đây:

“Sau chiến tranh, Liên Xô chú trọng đặc biệt để phát triển khoa học và giáo dục quốc dân. Trong hai kế hoạch 5 năm lần thứ V và thứ VI, Liên Xô đã mở thêm 160 trường học mới, năm 1958 số sinh viên là 2,2 triệu trong đó 45% là tại chức. Từ 1946-1958 chính phủ Liên Xô đã có khoảng 7 triệu chuyên gia có trình độ đại học và trung học chuyên nghiệp. Đây là nỗ lực quan trọng của chính phủ nhằm nâng cao lực lượng lao động có hàm lượng khoa học cao để phục vụ quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước”.

(Đỗ Thanh Bình, Lịch sử thế giới hiện đại, Nxb Đại học Sư phạm, 2010, Hà Nội, tr.75)

a. Đoạn tư liệu trên phản ánh thành tựu của Liên Xô trên lĩnh vực văn hóa - giáo dục sau Chiến tranh thế giới thứ hai.

b. Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Liên Xô lần đầu tiên đã xây dựng được các trường đại học.

c. Đến năm 1971, Liên Xô trở thành quốc gia đứng đầu thế giới về trình độ học vấn.

d. Sự phát triển của giáo dục góp phần phục vụ quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa của Liên Xô.

Xem thêm các bài lý thuyết Lịch sử 9 sách Kết nối tri thức hay, chi tiết tại:

Lý thuyết Bài 11: Nước Mỹ và Tây Âu từ năm 1945 đến năm 1991

Lý thuyết Bài 12: Khu vực Mỹ La-tinh và châu Á từ năm 1945 đến năm 1991

Lý thuyết Bài 13: Việt Nam trong năm đầu sau Cách mạng tháng Tám năm 1945

Lý thuyết Bài 14: Việt Nam kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược giai đoạn 1946 - 1950

Lý thuyết Bài 15: Việt Nam kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược giai đoạn 1951 – 1954

Xem thêm tài liệu Lịch sử lớp 9:

Giải Lịch sử 9 Bài 10: Liên Xô và Đông Âu từ năm 1945 đến năm 1991

Giáo án Liên Xô và Đông Âu từ năm 1945 đến năm 1991 lớp 9

Giáo án điện tử Liên Xô và Đông Âu từ năm 1945 đến năm 1991 lớp 9