Người bào chữa có quyền và nghĩa vụ như thế nào mới nhất 2025? Có phải trong mọi trường hợp người bào chữa đều có thể tham gia tố tụng từ khi khởi tố bị can hay không?
Người bào chữa có quyền và nghĩa vụ như thế nào mới nhất 2025? Có phải trong mọi trường hợp người bào chữa đều có thể tham gia tố tụng từ khi khởi tố bị can hay không?

1. Người bào chữa có quyền và nghĩa vụ như thế nào mới nhất 2025? Có phải trong mọi trường hợp người bào chữa đều có thể tham gia tố tụng từ khi khởi tố bị can hay không?

1.1. Quyền và nghĩa vụ của người bào chữa

Căn cứ theo khoản 1 Điều 72 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, quy định về người bào chữa như sau:

“1. Người bào chữa là người được người bị buộc tội nhờ bào chữa hoặc cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng chỉ định và được cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng tiếp nhận việc đăng ký bào chữa.”

Như vậy, người bào chữa chính là người được người bị buộc tội nhờ bào chữa hoặc cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng chỉ định và được cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng tiếp nhận việc đăng ký bào chữa.

Theo khoản 1, khoản 2 Điều 73 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 quy định về quyền và nghĩa vụ của người bào chữa cụ thể như sau:

  • (1) Người bào chữa có quyền:
    • Gặp, hỏi người bị buộc tội;
    • Có mặt khi lấy lời khai của người bị bắt, bị tạm giữ, khi hỏi cung bị can và nếu người có thẩm quyền tiến hành lấy lời khai, hỏi cung đồng ý thì được hỏi người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can. Sau mỗi lần lấy lời khai, hỏi cung của người có thẩm quyền kết thúc thì người bào chữa có thể hỏi người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can;
    • Có mặt trong hoạt động đối chất, nhận dạng, nhận biết giọng nói và hoạt động điều tra khác theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015;
    • Được cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng báo trước về thời gian, địa điểm lấy lời khai, hỏi cung và thời gian, địa điểm tiến hành hoạt động điều tra khác theo quy định của Bộ luật này;
    • Xem biên bản về hoạt động tố tụng có sự tham gia của mình, quyết định tố tụng liên quan đến người mà mình bào chữa;
    • Đề nghị thay đổi người có thẩm quyền tiến hành tố tụng, người giám định, người định giá tài sản, người phiên dịch, người dịch thuật; đề nghị thay đổi, hủy bỏ biện pháp ngăn chặn, biện pháp cưỡng chế;
    • Đề nghị tiến hành hoạt động tố tụng theo quy định của Bộ luật này; đề nghị triệu tập người làm chứng, người tham gia tố tụng khác, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng;
    • Thu thập, đưa ra chứng cứ, tài liệu, đồ vật, yêu cầu;
    • Kiểm tra, đánh giá và trình bày ý kiến về chứng cứ, tài liệu, đồ vật liên quan và yêu cầu người có thẩm quyền tiến hành tố tụng kiểm tra, đánh giá;
    • Đề nghị cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng thu thập chứng cứ, giám định bổ sung, giám định lại, định giá lại tài sản;
    • Đọc, ghi chép và sao chụp những tài liệu trong hồ sơ vụ án liên quan đến việc bào chữa từ khi kết thúc điều tra;
    • Tham gia hỏi, tranh luận tại phiên tòa;
    • Khiếu nại quyết định, hành vi tố tụng của cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng;
    • Kháng cáo bản án, quyết định của Tòa án nếu bị cáo là người dưới 18 tuổi, người có nhược điểm về tâm thần hoặc thể chất theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015.
  • (2) Người bào chữa có nghĩa vụ:
    • Sử dụng mọi biện pháp do pháp luật quy định để làm sáng tỏ những tình tiết xác định người bị buộc tội vô tội, những tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của bị can, bị cáo;
    • Giúp người bị buộc tội về mặt pháp lý nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ;
    • Không được từ chối bào chữa cho người bị buộc tội mà mình đã đảm nhận bào chữa nếu không vì lý do bất khả kháng hoặc không phải do trở ngại khách quan;
    • Tôn trọng sự thật; không được mua chuộc, cưỡng ép hoặc xúi giục người khác khai báo gian dối, cung cấp tài liệu sai sự thật;
    • Có mặt theo giấy triệu tập của Tòa án; trường hợp chỉ định người bào chữa theo quy định tại khoản 1 Điều 76 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 thì phải có mặt theo yêu cầu của Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát;
    • Không được tiết lộ bí mật điều tra mà mình biết khi thực hiện bào chữa; không được sử dụng tài liệu đã ghi chép, sao chụp trong hồ sơ vụ án vào mục đích xâm phạm lợi ích của Nhà nước, lợi ích công cộng, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân;
    • Không được tiết lộ thông tin về vụ án, về người bị buộc tội mà mình biết khi bào chữa, trừ trường hợp người này đồng ý bằng văn bản và không được sử dụng thông tin đó vào mục đích xâm phạm lợi ích của Nhà nước, lợi ích công cộng, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân.

1.2. Có phải trong mọi trường hợp người bào chữa đều có thể tham gia tố tụng từ khi khởi tố bị can hay không?

Không phải trong mọi trường hợp người bào chữa đều có thể tham gia tố tụng từ khi khởi tố bị can. Cụ thể:

Căn cứ Điều 74 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 quy định như sau:

Thời điểm người bào chữa tham gia tố tụng
Người bào chữa tham gia tố tụng từ khi khởi tố bị can.
Trường hợp bắt, tạm giữ người thì người bào chữa tham gia tố tụng từ khi người bị bắt có mặt tại trụ sở của Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra hoặc từ khi có quyết định tạm giữ.
Trường hợp cần giữ bí mật điều tra đối với các tội xâm phạm an ninh quốc gia thì Viện trưởng Viện kiểm sát có thẩm quyền quyết định để người bào chữa tham gia tố tụng từ khi kết thúc điều tra.

Dựa theo quy định trên thì người bào chữa tham gia tố tụng từ khi khởi tố bị can.

Tuy nhiên đối với trường hợp bắt, tạm giữ người thì người bào chữa tham gia tố tụng từ khi người bị bắt có mặt tại trụ sở của Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra hoặc từ khi có quyết định tạm giữ.

Đối với trường hợp cần giữ bí mật điều tra thì người bào chữa tham gia tố tụng sau khi kết thúc điều tra đối với các tội xâm phạm an ninh quốc gia nhằm mục đích đảm bảo giữ bí mật.

Cũng theo quy định này thì Viện trưởng Viện kiểm sát là người có thẩm quyền quyết định để người bào chữa tham gia tố tụng.

Trường hợp nào được chỉ định người bào chữa mới nhất 2025?
Trường hợp nào được chỉ định người bào chữa mới nhất 2025?

2. Trường hợp nào được chỉ định người bào chữa mới nhất 2025?

Căn cứ theo Khoản 1 Điều 76 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015

Trong các trường hợp sau đây nếu người bị buộc tội, người đại diện hoặc người thân thích của họ không mời người bào chữa thì cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải chỉ định người bào chữa cho họ:

  • Bị can, bị cáo về tội mà Bộ luật hình sự quy định mức cao nhất của khung hình phạt là 20 năm tù, tù chung thân, tử hình;
  • Người bị buộc tội có nhược điểm về thể chất mà không thể tự bào chữa; người có nhược điểm về tâm thần hoặc là người dưới 18 tuổi.

Tuy nhiên, trong các trường hợp được chỉ định trên, người bị buộc tội và người đại diện hoặc người thân thích của họ vẫn có quyền yêu cầu thay đổi hoặc từ chối người bào chữa. (khoản 3 Điều 77 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015)

Người bào chữa được tham gia tố tụng hình sự vào thời điểm nào?
Người bào chữa được tham gia tố tụng hình sự vào thời điểm nào?

3. Người bào chữa được tham gia tố tụng hình sự vào thời điểm nào?

Tại Điều 74 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 quy định về thời điểm người bào chữa tham gia tố tụng như sau:

“Điều 74. Thời điểm người bào chữa tham gia tố tụng
Người bào chữa tham gia tố tụng từ khi khởi tố bị can.
Trường hợp bắt, tạm giữ người thì người bào chữa tham gia tố tụng từ khi người bị bắt có mặt tại trụ sở của Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra hoặc từ khi có quyết định tạm giữ.
Trường hợp cần giữ bí mật điều tra đối với các tội xâm phạm an ninh quốc gia thì Viện trưởng Viện kiểm sát có thẩm quyền quyết định để người bào chữa tham gia tố tụng từ khi kết thúc điều tra.”

Như vậy, không phải trong mọi trường hợp người bào chữa đều tham gia tố tụng từ khi khởi tố bị can. Đối với một số trường hợp đặc biệt thì thời điểm người bào chữa tham gia tố tụng cũng có sự thay đổi, cụ thể:

  • Đối với trường hợp bắt, tạm giữ người thì người bào chữa tham gia tố tụng từ khi người bị bắt có mặt tại trụ sở của Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra hoặc từ khi có quyết định tạm giữ.
  • Đối với trường hợp cần giữ bí mật điều tra đối với các tội xâm phạm an ninh quốc gia thì Viện trưởng Viện kiểm sát có thẩm quyền quyết định để người bào chữa tham gia tố tụng từ khi kết thúc điều tra.

4. Câu hỏi thường gặp

4.1. Người bị buộc tội có quyền từ chối người bào chữa không?

Có. Người bị buộc tội có quyền tự mình bào chữa hoặc nhờ người bào chữa. Họ cũng có thể từ chối người bào chữa đã được mời hoặc chỉ định, trừ trường hợp pháp luật bắt buộc phải có người bào chữa (như với bị can là người chưa thành niên, bị khiếm khuyết năng lực hành vi…).

4.2. Khi nào cơ quan tiến hành tố tụng phải chỉ định người bào chữa?

Cơ quan tiến hành tố tụng phải chỉ định người bào chữa trong các trường hợp:

  • Người bị buộc tội là người dưới 18 tuổi;

  • Người bị buộc tội bị khiếm khuyết về thể chất, tâm thần;

  • Vụ án có mức hình phạt cao nhất là tử hình;

  • Người bị buộc tội không có người bào chữa và không thể tự bào chữa.

4.3. Người bào chữa có thể tham gia hoạt động hỏi cung bị can không?

Có. Người bào chữa có quyền tham gia các buổi hỏi cung bị can. Họ có thể đặt câu hỏi cho bị can sau khi điều tra viên kết thúc phần hỏi cung, hoặc đề nghị điều tra viên hỏi những vấn đề có liên quan.

4.4. Luật sư có được từ chối bào chữa không?

Có. Luật sư có thể từ chối bào chữa nếu phát hiện có xung đột lợi ích, không thể bảo đảm tính khách quan, hoặc thân chủ có hành vi gây cản trở quá trình bào chữa. Tuy nhiên, việc từ chối cần thực hiện theo đúng quy định và quy tắc đạo đức nghề nghiệp.