Dựa vào Atlat ta có thể xác định được các điểm cực trên đất liền của nước ta như sau:

     - Điểm cực Bắc: tại Lũng Cú (tỉnh Hà Giang). Có thể chi tiết hơn là ở vĩ tuyến 2323'B, tại xã Lũng Cú, huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang.

     - Điểm cực Nam: tại Xóm Mũi (tỉnh Cà Mau). Có thể chi tiết hơn là ở vì tuyến 8°34'B, tại xã Đất Mũi, huyện Ngọc Hiển, tỉnh Cà Mau.

     - Điểm cực Đông: tại bán đảo Hòn Gốm (tỉnh Khánh Hòa). Có thể chi tiết hơn là ở kinh tuyến 10924'Đ, tại bán đảo Hòn Gốm, xã Vạn Thạnh, huyện Vạn Ninh, tỉnh Khánh Hòa.

     - Điểm cực Tây: tại Apachải (tỉnh Điện Biên). Có thể chi tiết hơn là ở kinh tuyến 10209'Đ, trên núi Pulasan tại xã Sín Thầu, huyện Mường Nhé, tỉnh Điện Biên.

Dựa vào bản đồ Hành chính (trang 4 + 5), có thể xác định ngay được các tỉnh, thành phố (trực thuộc Trung ương) theo yêu cầu câu hỏi.

Trang Atlat sử dụng: trang 4 +5.

     Các nước có chung đường biên giới trên đất liền với nước ta và các tỉnh có đường biên giới với mỗi nước:

Trang Atlat sử dụng: trang 4+5.

    Các tỉnh, thành phố giáp biển của nước ta lần lượt từ Bắc vào Nam là:

    Quảng Ninh, Hải Phòng, Thái Bình, Nam Định, Ninh Bình, Thanh Hóa, Huế, Đà Nẵng, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên – Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa, Ninh Thuận, Bình Thuận, Bà Rịa – Vũng Tàu, TP Hồ Chí Minh, Tiền Giang, Bến Tre, Trà Vinh, Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau, Kiên Giang (28 tỉnh).

Trang Atlat sử dụng: trang 4 + 5 hoặc trang 13, trang 14.

     1. Các đảo và quần đảo xa bờ

     - Quần đảo Hoàng Sa (thuộc huyện đảo Hoàng Sa – Đà Nẵng).

     - Quần đảo Trường Sa (thuộc huyện đảo Trường Sa – Khánh Hoà).

     2. Các đảo và quần đảo gần bờ

     - Các đảo và quần đảo ven bờ Bắc Bộ:

     + Đảo Cái Bầu, quần đảo Cô Tô, đảo Vĩnh Thực (Quảng Ninh).

     + Đảo Cát Bà, quần đảo Long Châu, đảo Bạch Long Vĩ (Hải Phòng).

     - Các đảo và quần đảo ven bờ Duyên hải miền Trung:

     + Đảo Cồn Cỏ (Quảng Trị).

     + Đảo Lý Sơn (Quảng Ngãi).

     + Đảo Phú Quý (Bình Thuận).

     - Các đảo và quần đảo ven bờ Nam Bộ:

     + Quần đảo Côn Sơn (Bà Rịa –Vũng Tàu).

     + Đảo Phú Quốc, quần đảo Hà Tiên (Kiên Giang).

Có thể lập bảng như dưới đây:

     1. Cách tính mật độ dân số:

     Mật độ dân số = Dân số/Diện tích (người/$k{m}^2$)

     2. Kết quả tính:

Trang Atlat sử dụng: trang 4 + 5, trang 6 + 7.

     1. Đặc điểm

     - Lãnh thổ toàn vẹn của nước ta bao gồm hai bộ phận: phần đất liền và phần biển rộng lớn với các đảo và quần đảo ở phía đông và nam. Phần lãnh thổ trên đất liền của nước ta có đặc điểm:

     - Nằm ở rìa đông nam của lục địa Á – Âu (quan sát bản đồ "Việt Nam trong khu vực Đông Nam Á" ở trang 4 hoặc sử dụng bản đồ "Ngoại thương" ở trang 24), phía bắc giáp Trung Quốc, phía tây giáp Lào và Campuchia, phía đông, đông nam giáp Biển Đông.

     - Giới hạn hệ tọa độ:

     + Điểm cực Bắc: tại Lũng Cú (tỉnh Hà Giang). Có thể chi tiết hơn là ở vĩ tuyến 23023'B, tại xã Lũng Cú, huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang,

     + Điểm cực Nam: tại Xóm Mũi (tỉnh Cà Màu). Có thể chi tiết hơn là ở vĩ tuyến 834'B, tại xã Đất Mũi, huyện Ngọc Hiển, tỉnh Cà Mau.

     + Điểm cực Đông: tại bán đảo Hòn Gốm (tỉnh Khánh Hòa). Có thể chỉ tiết hơn là ở kinh tuyến 109°24'Đ, tại bán đảo Hòn Gốm, xã Vạn Thạnh, huyện Vạn Ninh, tỉnh Khánh Hòa.

     + Điểm cực Tây: tại Apachải (tỉnh Điện Biên). Có thể chi tiết hơn là ở kinh tuyến 1029'Đ, trên núi Pulasan tại xã Sín Thầu, huyện Mường Nhé, tỉnh Điện Biên.

     - Đường bờ biển nước ta cong như hình chữ S, dài 3260 km, chạy từ Móng Cái (Quảng Ninh) đến Hà Tiên (Kiên Giang). Đường bờ biển chạy dài theo đất nước đã tạo điều kiện cho 28 trong số 63 tỉnh, thành phố ở nước ta có điều kiện trực tiếp khai thác những tiềm năng to lớn của Biển Đông.

     - Vùng biển của nước ta bao gồm: nội thuỷ, lãnh hải, vùng tiếp giáp lãnh hải, vùng đặc quyền về kinh tế và thềm lục địa. Việt Nam có chủ quyền trên một vùng biển rộng khoảng 1 triệu km tại Biển Đông.

     - Nước ta có hơn 4000 hòn đảo lớn, nhỏ, phần lớn là các đảo ven bờ và có hai quần đảo ở ngoài khơi trên Biển Đông là quần đảo Hoàng Sa (thuộc thành phố Đà Nẵng) và quần đảo Trường Sa (thuộc tỉnh Khánh Hoà).

     2. Thuận lợi

     a. Đối với tự nhiên

     - Nằm ở vị trí rìa đông của bán đảo Đông Dương, nước ta nằm hoàn toàn trong vành đai nhiệt đới nửa cầu Bắc do đó thiên nhiên nước ta mang đặc điểm cơ bản của thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa với nền nhiệt, ẩm cao. Bởi vậy thảm thực vật nước ta bốn mùa xanh tốt, khác hẳn với cảnh quan hoang mạc như một số nước cùng vĩ độ ở Tây Nam Á và Bắc Phi.

     - Cũng do nằm trong khu vực chịu ảnh hưởng của chế độ gió mùa châu Á, khu vực gió mùa điển hình trên thế giới, nên khí hậu nước ta có hai mùa rõ rệt: mùa đông bớt nóng và khô, mùa hạ nóng và mưa nhiều.

     - Nước ta giáp Biển Đông là nguồn dự trữ đồi dào về nhiệt và ẩm, nên chịu ảnh hưởng sâu sắc của Biển Đông. Biển Đông đã tăng cường tính ẩm cho nhiều khối khí trước khi ảnh hưởng đến lãnh thổ phần đất liền.

     - Nước ta nằm ở nơi giao nhau của hai vành đai sinh khoáng lớn trên thế giới là vành đai sinh khoáng Thái Bình Dương và vành đai sinh khoáng Địa Trung Hải nên có nguồn tài nguyên khoáng sản phong phú, đặc biệt là các loại khoáng sản năng lượng và kim loại màu. Đây là cơ sở để phát triển một nền công nghiệp đa ngành, trong đó có nhiều ngành công nghiệp trọng điểm và mũi nhọn.

     - Nằm ở nơi giao thoa giữa các luồng di cư của nhiều luồng động vật và thực vật thuộc các khu hệ sinh vật khác nhau khiến cho tài nguyên sinh vật nước ta rất phong phú.

     - Vị trí địa lí và hình dáng lãnh thổ (kéo dài theo chiều Bắc - Nam, hẹp ngang theo chiều Đông – Tây) đã tạo nên sự phân hoá đa dạng của tự nhiên thành các vùng tự nhiên khác nhau giữa miền Bắc với miền Nam, giữa đồng bằng với miền núi, ven biển và hải đảo.

     b. Đối với việc phát triển kinh tế, văn hoá, xã hội và quốc phòng

     * Về kinh tế

     - Nằm ở ngã tư đường giao thông hàng hải và hàng không quốc tế, đầu mút của tuyến đường bộ xuyên Á nên nước ta có điều kiện phát triển nhiều loại hình giao thông, thuận lợi trong việc phát triển quan hệ ngoại thương với các nước trong và ngoài khu vực. Việt Nam còn là cửa ngõ mở lối ra biển của Lào, Đông Bắc Thái Lan, Campuchia và Tây Nam Trung Quốc.

     - Vị trí này có ý nghĩa quan trọng trong việc phát triển các ngành kinh tế, các vùng lãnh thổ, tạo điều kiện thực hiện chính sách mở cửa hội nhập với các nước trên thế giới, thu hút đầu tư nước ngoài.

     * Về văn hoá – xã hội

     - Việt Nam nằm ở nơi giao thoa các nền văn hoá khác nhau, nên có nhiều nét tương đồng về lịch sử, văn hoá – xã hội và mối giao lưu lâu đời với các nước trong khu vực. Điều đó góp phần làm giàu bản sắc văn hoá, kể cả kinh nghiệm sản xuất trên cơ sở một nền văn hoá chung nhưng đa dạng về hình thức biểu hiện.

     - Vị trí trên cũng điều kiện thuận lợi cho nước ta chung sống hoà bình, hợp tác hữu nghị và cùng phát triển với các nước, nhất là các nước trong khu vực Đông Nam Á và Trung Quốc.

     * Về chính trị và quốc phòng

     - Nước ta có vị trí đặc biệt quan trọng của vùng Đông Nam Á – một khu vực kinh tế năng động và nhạy cảm với những biến động chính trị trên thế giới.

     - Biển Đông của nước ta là một hướng chiến lược có ý nghĩa sống còn trong công cuộc xây dựng, phát triển và bảo vệ đất nước.

     3. Khó khăn

     - Thiên nhiên nhiệt đới gió mùa thiếu ổn định, sự phân mùa của khí hậu và thuỷ văn, tính thất thường của thời tiết, các tai biến thiên nhiên (bão, lũ, hạn hán, sâu bệnh...) thường xuyên xảy ra, gây nhiều thiệt hại đến sản xuất và đời sống.

     - Nước ta diện tích không lớn, nhưng có đường biên giới trên bộ và trên biển kéo dài. Hơn nữa Biển Đông chung với nhiều nước. Vì thế, việc bảo vệ chủ quyền lãnh thổ cần hết sức chú trọng.

     - Sự năng động của các nước trong và ngoài khu vực đã đặt nước ta vào một tình thế vừa phải hợp tác cùng phát triển vừa phải cạnh tranh quyết liệt trên thị trường thế giới trong điều kiện nền kinh tế còn chậm phát triển.

Trang Atlat sử dụng: trang 4 + 5, trang 9, trang 10, trang 12, trang 18.

    1. Đặc điểm hình dáng lãnh thổ nước ta

     - Lãnh thổ nước ta kéo dài và hẹp ngang:

     + Lãnh thổ kéo dài theo chiều Bắc – Nam khoảng 15 vĩ tuyến (từ 834'B đến 2323'B), tương đương với khoảng 1650km.

     + Lãnh thổ nước ta hẹp ngang: điểm cực tây là 10209'Đ, điểm cực đông là 109°24'Đ như vậy chỉ  chênh nhau 7 kinh độ, nơi hẹp nhất là Quảng Bình (Bắc Trung Bộ) với chiều rộng chỉ khoảng 50km.

     - Đường bờ biển cong như hình chữ S kéo dài từ Móng Cái đến Hà Tiền, dài 3260km.

    2. Ảnh hưởng tới các điều kiện tự nhiên

    - Hình dáng lãnh thổ nước ta kéo dài, tạo cho thiên nhiên nước ta phân hóa đa dạng mà điển hình là sự phân hóa theo chiều Bắc – Nam.

     + Khí hậu (bản đồ “Khí hậu” – trang 9):

·       Ranh giới khí hậu giữa hai miền Bắc – Nam nằm ở khoảng giữa đất nước (dãy núi Bạch Mã, gần vĩ tuyến 16B).

·       Miền khí hậu phía Bắc mang tính chất nhiệt đới gió mùa có một mùa đông lạnh (hoặc khá lạnh) trong năm: nhiệt độ trung bình năm từ 22 – 23°C, mùa đông có tháng nhiệt độ thấp hơn 18°C.

·       Miền khí hậu phía Nam mang tính chất nhiệt đới điển hình: nhiệt độ trung bình năm từ 26 – 29°C, biên độ nhiệt trong năm nhỏ (dẫn chứng), gần như không chịu ảnh hưởng của gió mùa Đông Bắc.

    - Sinh vật (bản đồ “Thực vật và động vật” – trang 12, bản đồ “Nông nghiệp chung” – trang 18).

     + Miền Bắc có các cây trồng đa dạng, phong phú có các cây trồng nhiệt đới, cận nhiệt đới và ôn đới. Thảm thực vật rừng ôn đới núi cao ở nước ta cũng chỉ xuất hiện ở Bắc Bộ.

     + Miền Nam chủ yếu phát triển các loại cây trồng nhiệt đới.

    - Sông ngòi (bản đồ “Các hệ thống sông” - trang 10): lãnh thổ hẹp ngang nên phần lớn sông ngòi nước ta ngắn và nhỏ, những hệ thống sông lớn đều bắt nguồn từ nước ngoài.

    - Nước ta chịu ảnh hưởng của Biển Đông:

     + Bờ biển kéo dài, đồng bằng tập trung ở phía đông lãnh thổ làm cho nước ta chịu ảnh hưởng mạnh của Biển Đông, kết hợp với yếu tố gió mùa làm cho thiên nhiên nước ta có tính chất ẩm, không bị hoang mạc hóa như các nước cùng vĩ độ ở Tây Á, Tây Phi..

     + Biển Đông góp phần tạo nên cảnh quan miền duyên hải, hải đảo làm thiên nhiện nước ta đa dạng. Nước ta cũng thường xuyên chịu ảnh hưởng của các cơn bão từ Biển Đông.

    3. Ảnh hưởng đến giao thông vận tải (bản đồ “Giao thông” - trang 23)

    Hình dáng lãnh thổ tạo điều kiện cho nước ta phát triển các loại hình giao thông vận tải:

    - Ven biển là một đồng bằng chạy gần như liên tục thuận lợi cho xây

dựng các tuyến đường bộ, đường sắt xuyên Việt.

    - Đường bờ biển kéo dài, ven biển có nhiều vũng, vịnh thuận lợi cho phát triển giao thông đường biển tạo nên mối giao lưu trong nước và quốc tế.

    - Do lãnh thổ kéo dài nên việc tổ chức các mối giao thông xuyên Việt, các mối liên kết kinh tế gặp khăn, nhất là vào mùa mưa bão.

Trang Atlat sử dụng: trang 8.

     Từ bảng chú giải của bản đồ tỉ lệ 1: 6.000.000 có thể thấy các địa tầng trong bảng chú giải được xếp theo trình tự hình thành muộn hơn thì xếp ở trên, chính vì vậy ô kí hiệu địa tầng nằm dưới cùng có tuổi cổ nhất ở nước ta. Đó là địa tầng thuộc giới Ackêôzôi – thống dưới hệ Ocđôvic.

     - Đặc điểm của các loại đá có trong địa tầng này (dựa vào nội dung bảng chú giải): Các thành tạo biến chất tạo móng kết tinh vỏ lục địa, gồm các đá biến chất của các đá trầm tích phun trào nguyên sinh có tuổi Ackêôzôi - Ocdôvic sớm.

     - Các vùng có địa tầng thuộc giới Ackêôzôi - thống dưới hệ Ocđôvic trên lãnh thổ nước ta là:

     + Vùng dọc thung lũng trung lưu sông Hồng (hiện nay là các dãy Hoàng Liên Sơn và Con Voi).

     + Vùng thượng nguồn sông Chảy.

     + Vùng thượng và trung lưu sông Mã.

     + Vùng thung lũng sông Nậm Mô (phía Tây Nghệ An).

     + Vùng núi Bạch Mã và phần phía Tây.

     + Vùng Bắc Tây Nguyên.

     - Sự liên hệ với các mạng nền cổ: Các vùng đó tương ứng với các mảng cổ Hoàng Liên Sơn, Việt Bắc, Sông Mã, Pu Hoạt và khối nền cổ Kon Tum.

     Trang Atlat sử dụng: trang 8.

     - Tương tự như ở câu 1 ta có: vùng có tuổi địa tầng trẻ nhất nước ta là địa tầng thuộc giới Kainôzôi bao gồm các loại cuội, cát, sét kết và các thành tạo bở rời.

     - Vùng phân bố của địa tầng này chủ yếu ở duyên hải và phần hạ lưu các hệ thống sông lớn, tương ứng với nền địa hình của đồng bằng (có độ cao dưới 200m ngày nay), ví dụ: đồng bằng Bắc Bộ, đồng bằng Nam Bộ.

Trang Atlat sử dụng: trang 8.

     - Sự phân bố của các mỏ dầu, mỏ khí đốt:

      + Các mỏ dầu ở nước ta phân bố chủ yếu ở vùng thềm lục địa phía Nam với các mỏ lớn, đã được đưa vào khai thác là: mỏ Hồng Ngọc, mỏ Rạng Đông, mỏ Bạch Hổ, mỏ Đại Hùng; mỏ Bunga Kêkoa.

      + Các mỏ khí đốt có cả ở trên đất liền (mỏ khí Tiền Hải, tỉnh Thái Bình) và ngoài khơi (các mỏ Lan Đỏ, Lan Tây).

     - Các mỏ dầu và khí đốt phân bố trong các bồn trầm tích Kainôzôi, như vậy chúng được hình thành muộn hơn so với các mỏ than đá.

Trang Atlat sử dụng: trang 8.

     Tham khảo bảng dưới đây:

Dựa vào Atlat trang 13 có thể xác định các dãy núi như sau:

     Dựa vào Atlat trang 13 có thể xác định các cánh cung như sau:

     Đây là các cánh cung núi nằm ở miền Bắc và Đông Bắc Bắc Bộ của nước ta. Các cánh cung này có đặc điểm mở rộng về phía bắc, quay bề lồi ra biển và chụm lại ở khối núi Tam Đảo. Trên bản đồ trang 13 có thể thấy các cánh cung núi này phân bố rất gần nhau.

     - Cánh cung Sông Gâm: phần lớn chiều dài nằm dọc theo tả ngạn sông

     - Cánh cung Đông Triều: nằm ở ven biển.

     - Hai cánh cung Ngân Sơn, Bắc Sơn nằm kẹp giữa hai cánh cung trên.

Dựa vào Atlat trang 13, trang 14 có thể xác định các cao nguyên và sơn nguyên như sau:

Dựa vào Atlat trang 13, 14 có thể xác định các đỉnh núi và độ cao của chúng như sau:

     Trang Atlat sử dụng: trang 6 + 7, trang 13.

     1. Khái quát vị trí địa lí

     Miền Bắc và Đông Bắc Bắc Bộ nằm ở phía tả ngạn sông Hồng, phía bắc giáp Trung Quốc, phía đông và đông nam giáp vịnh Bắc Bộ, phía tây và nam giáp miền Tây Bắc và Bắc Trung Bộ.

     2. Đặc điểm chung của địa hình

     - Miền Bắc và Đông Bắc Bắc Bộ bao gồm hai bộ phận địa hình chính là đồi núi và đồng bằng.

     - Dạng địa hình miền núi chiếm phần lớn (hoặc 2/3) diện tích của miền.

     - Hướng nghiêng chung của địa hình của miền là hướng tây bắc – đông nam do vào thời kì Tân kiến tạo phần phía bắc, tây bắc được nâng lên t trong khi phần phía nam, đông nam lại là vùng sụt lún.

     3. Đặc điểm từng dạng địa hình

     * Miền núi:

     - Đồi núi chiếm khoảng 2/3 diện tích toàn miền.

     - Đồi núi phân bố ở phía bắc.

     - Đồi núi của miền chủ yếu là đồi núi thấp, độ cao trung bình chủ yếu dưới 1000m, bộ phận núi có độ cao trên 1500m chiếm tỉ lệ diện tích rất nhỏ, phân bố ở phía bắc (vùng sơn nguyên Hà Giang, sơn nguyên Đồng Văn..).

     - Hướng các dãy núi:

    Các dãy núi trong miền có hai hướng:

     + Hướng vòng cung: là hướng núi chính của miền, thể hiện rõ nét qua 4 cánh núi là Sông Gâm, Ngân Sơn, Bắc Sơn, Đông Triều. Hướng vòng cung của các cánh cung núi này được giải thích là do trong quá trình hình thành chịu tác động của khối núi vòm sông Chảy (hay khối Việt Bắc). Cũng do càng về phía đông, đông nam, cường độ nấng yếu dần nên độ cao của các cánh cung này cũng giảm dần.

     + Hướng tây bắc – đông nam được thể hiện rõ nét qua hướng của dãy núi Con Voi. Hướng núi của dãy Con Voi là do chịu tác động định hướng của khối nền cổ Hoàng Liên Sơn.

     - Đặc điểm hình thái địa hình: các núi trong miền chủ yếu là núi già trẻ lại, các núi ở đây chủ yếu có đỉnh tròn, sườn thoải. Ngoài ra trong miền đồi núi của miền còn xuất hiện các dạng địa hình cacxtơ, lòng chảo, các cánh đồng giữa núi.

     * Miền đồng bằng:

     - Đồng bằng của miền chiếm khoảng 1/3 diện tích toàn miền.

   - Đồng bằng phân bố ở phía nam, đông nam của miền, trong đó lớn nhất là đồng bằng Bắc Bộ.

     - Đồng bằng có dạng tam giác châu điển hình ở nước ta với đỉnh là Việt Trì và cạnh đáy kéo dài từ ven biển phía nam Quảng Ninh đến Ninh Bình.

     - Đồng bằng Bắc Bộ được hình thành do hai hệ thống sông lớn nhất phía Bắc là hệ thống sông Hồng và hệ thống sông Thái Bình bồi đắp. (Ngoài ra có thể kể đến một số đồng bằng ở ven biển Quảng Ninh do các sông nhỏ ở đây bồi đắp..).

     - Một số nét đặc điểm về hình thái: đặc điểm nổi bật của địa hình đồng bằng trong miền là bị chia cắt bởi một hệ thống đê vì thế phần đất trong đê không được bồi đắp hàng năm; mặc dù không bị ngập nước vào mùa lũ nhưng trong đồng bằng vẫn có một số vùng địa hình trũng thường xuyên bị ngập nước. Ngoài ra ở rìa phía bắc và phía nam của đồng bằng còn xuất hiện dạng địa hình đồi núi sót (ở Hải Dương, Ninh Bình...).

     - Hướng mở rộng, phát triển của đồng bằng: hàng năm đồng bằng vẫn tiến ra biển ở phía đông nam với tốc độ khá nhanh (có nơi lên đến 100m) do lượng phù sa các sông mang theo lớn, thềm lục địa nông và thoải.

     * Thềm lục địa: nông và rộng (thể hiện qua các đường đẳng sâu và một sổ điểm độ sâu).

Trang Atlat sử dụng: trang 6 + 7, 14.

     1. Khái quát vị trí địa lí

     Miền Nam Trung Bộ và Nam Bộ có phía bắc giáp vùng Tây Bắc và Bắc Trung Bộ, phía đông và đông nam giáp Biển Đông, phía tây giáp Lào và Campuchia.

     2. Đặc điểm chung của địa hình

     - Miền Nam Trung Bộ và Nam Bộ bao gồm hai bộ phận địa hình chính là đồi núi và đồng bằng.

     - Dạng địa hình miền núi chiếm phần lớn (khoảng 2/3) diện tích của miền.

     - Hướng nghiêng của địa hình rất phức tạp: đối với vùng Nam Trung Bộ hướng nghiêng chủ yếu là cao ở giữa và thấp dần về hai phía đông – tây; đối với vùng Nam Bộ hướng nghiêng chung là đông bắc – tây nam.

     3. Đặc điểm từng dạng địa hình

     * Miền núi:

     - Đồi núi chiếm khoảng 2/3 diện tích toàn miền.

     - Đồi núi phân bố ở phía bắc và phía tây.

     - Dạng địa hình tiêu biểu là các cao nguyên xếp tầng với độ cao chủ yếu từ 500 – 1000m như cao nguyên Kon Tum, cao nguyên Pleiku, cao nguyên Đắk Lắk.. Cao nguyên có độ cao lớn nhất của vùng là cao nguyên Lâm Viên với độ cao trung bình trên 1500m. Ngoài các cao nguyên xếp tầng, trong miền còn có nhiều dãy núi lan sát ra biển (ở vùng rìa phía đông của Trường Son Nam).

     - Hướng các dãy núi:

     + Hướng núi của miền khá phức tạp:

     Nhìn chung có thể coi vùng núi, cao nguyên của vùng là một cánh cung khổng lồ, quay bề lồi ra biển. Nguyên nhân là do tác dụng định hướng của khối nền cổ Kon Tum trong quá trình hình thành.

     Ngoài hướng vòng cung, trong miền còn có nhiều dãy núi chạy theo hướng tây – đông lan sát ra biển ở Nam Trung Bộ.

     * Đồng bằng:

     - Đồng bằng của miền chiếm khoảng 1/3 diện tích.

     - Đồng bằng phân bố ở rìa phía đông và phía nam của miền.

     - Đồng bằng của miền chia thành hai bộ phận:

     + Các đồng bằng ở duyên hải Nam Trung Bộ có đặc điểm nhỏ, hẹp, hình thành do phù sa của các sông nhỏ và các vật liệu có nguồn gốc biển. Các đồng bằng có diện tích đáng kể là đồng bằng hạ lưu sông Thu Bồn, sông Trà Khúc, sông Đà Rằng...

     + Đồng bằng Nam Bộ phân bố ở phía nam có diện tích rộng lớn, hình thành do phù sa của hệ thống sông Mê Công là chủ yếu.

     - Một số nét đặc điểm về hình thái:

     + Các đồng bằng ở duyên hải Nam Trung Bộ bị chia cắt bởi nhiều dãy núi lan sát ra biển.

     + Đồng bằng Nam Bộ có tính đồng nhất cao, tuy nhiên trong đồng bằng vẫn có nhiều vùng đầm lầy ngập nước do chưa được phù sa bồi lấp. Trong đồng bằng còn xuất hiện một số núi sót như núi Bà Đen, núi Chứa Chan, vùng núi An Giang, Hà Tiên...

     - Hưởng mở rộng, phát triển của đồng bằng:

     + Các đồng bằng ở duyên hải Nam Trung Bộ do lượng phù sa của các con sông của miền không lớn nên tốc độ tiến ra biển hàng năm của các đồng bằng nhỏ.

     + Đồng bằng Nam Bộ có tốc độ tiến ra biển hàng năm khá nhanh do lượng phù sa do hệ thống sông Mê Công vận chuyển rất lớn (tốc độ lấn biển hàng năm ở Cà Mau có nơi đạt 60 – 80m).

     * Thềm lục địa: có xu hướng càng vào phía Nam càng mở rộng thể hiện qua các đường đẳng sâu 20m và 50m.

     Trang Atlat sử dụng: trang 10, trang 13.

     Địa hình là nhân tố rất quan trọng của tự nhiên. Điều đó được thể hiện ở chỗ địa hình làm nền và tác động mạnh tới các yếu tố khác, trong đó có sông ngòi.

     - Hướng nghiêng của địa hình (tây bắc – đông nam) và hướng núi (tây bắc - đông nam và tây – đông) có tác động lớn trong việc quy định hướng sông, làm cho sông ngòi trong vùng chảy theo 2 hướng chính:

     + Hướng tây bắc – đông nam: Sông Đà, sông Mã, sông Cả.

     + Hướng tây – đông: Sông Đại, sông Bến Hải, sông Bồ.

     - Địa hình có độ dốc lớn (do không có bộ phận chuyển tiếp) nên độ dốc của sông ngòi cũng lớn (đặc biệt là ở Bắc Trung Bộ).

     - Địa hình núi tập trung ở phía tây, tây bắc kết hợp với hình dáng lãnh thổ làm chiều dài sông có sự phân hóa:

     + Tây Bắc: sông dài, diện tích lưu vực lớn.

     + Bắc Trung Bộ: sông nhỏ, ngắn, dốc.

     - Địa hình là nhân tố quan trọng làm chế độ nước sông (mùa lũ) có sự phân hóa theo không gian:

     + Tây Bắc: sông có mùa lũ từ tháng 5 đến tháng 10, trùng với mùa mưa trên phần lớn lãnh thổ nước ta.

     + Bắc Trung Bộ: sông có mùa lũ từ tháng 8 đến tháng 12 (do ảnh hưởng của dãy Trường Sơn gây ra hiện tượng phơn trong mùa hạ và đón gió Đông Bắc gây mưa vào mùa thu – đông).

     - Địa hình có độ dốc lớn (kết hợp với cấu trúc nham thạch cứng) nên khả năng bồi lấp phù sa ở vùng hạ nguồn hạn chế.

     Trang Atlat sử dụng: trang 13.

     1. Khái quát vị trí, giới hạn của hai miền

     - Bắc và Đông Bắc Bắc Bộ: nằm ở tả ngạn sông Hồng, giáp Trung Quốc phía bắc, vịnh Bắc Bộ phía đông và đông nam, giáp miền Tây Bắc và Bắc Trung Bộ ở phía tây và phía nam.

     - Tây Bắc và Bắc Trung Bộ: giáp Trung Quốc phía Bắc, giáp miền Bắc và Đông Bắc Bắc Bộ phía đông, giáp Biển Đông phía đông, giáp miền Nam Trung Bộ và Nam Bộ phía nam, giáp Lào phía tây.

     2. Giống nhau

     - Có đủ các dạng địa hình: núi cao, đồi, đồng bằng, thềm lục địa.

Địa hình 2 miền đều được trẻ lại do vận động Tân sinh.

     - Có dải đồng bằng ven biển mới được hình thành do phù sa sông, biển do đó nhìn chung hướng nghiêng của địa hình là thấp dần ra biển.

     - Địa hình có sự phân bậc rõ nét, bị cắt xẻ bởi mạng lưới sông ngòi khá dày do các vận động địa chất kết hợp với khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa.

     - Đồng bằng hàng năm vẫn tiếp tục phát triển do là những đồng bằng mới được hình thành từ kỉ Đệ Tứ.

     3. Khác nhau

     * Đối với bộ phận đồi núi:

     - Độ cao địa hình đồi núi ở miền Bắc và Đông Bắc Bắc Bộ thấp hơn so với miền Tây Bắc và Bắc Trung Bộ. Dẫn chứng:

     + Nền địa hình chung của Bắc và Đông Bắc Bắc Bộ có độ cao trung bình dưới 500m trong các núi ở Tây Bắc và Bắc Trung Bộ chủ yếu cao trên 500m.

      + Vùng Bắc và Đông Bắc Bắc Bộ chỉ có một bộ phận nhỏ núi cao trên 2000m ở gần biên giới Việt – Trung như: Pu Tha Ca (2274m); Kiều Liêu Ti (2402m) trong khi đó ở vùng Tây Bắc và Bắc Trung Bộ có rất nhiều đỉnh núi cao trên 2000m ở dãy Hoàng Liên Sơn và Trường Sơn Bắc như: Phanxipăng (3143m); Phu Luông (2985m); Rào Cỏ (2236m)...

     - Độ dốc và độ cắt xẻ của địa hình miền Tây Bắc và Bắc Trung Bộ cao hơn so với miền Bắc và Đông Bắc Bắc Bộ. (Dẫn chứng: Qua lát cắt A – B (ở khu vực Đông Bắc), lát cắt C - D (ở khu Tây Bắc) và vùng núi Trường Sơn Bắc cao, hiểm trở cạnh Biển Đông).

     Giải thích:

     Vùng Tây Bắc và Bắc Trung Bộ có địa hình núi cao hơn, độ dốc lớn hơn và độ cắt xẻ cao hơn là do trong quá trình vận động địa chất của vỏ Trái Đất, miền Tây Bắc và Bắc Trung Bộ là một bộ phận của địa máng Việt - Lào nên chịu tác động mạnh của hoạt động nâng lên; vùng Bắc và Đông Bắc Bắc Bộ nằm ở rìa của khối nền Hoa Nam vững chắc nên các hoạt động nâng lên ở đây yếu hơn so với vùng Tây Bắc và Bắc Trung Bộ.

     - Hướng núi:

     + Miền Bắc và Đông Bắc Bắc Bộ có hướng núi chủ yếu là các cánh cung mở rộng về phía bắc, quay bề lồi ra biển và chụm đầu lại ở khối núi Tam Đảo (như các cánh cung Sông Gâm, Ngân Sơn, Bắc Sơn, Đông Triều Trong miền cũng có một dãy núi chạy theo hướng tây bắc - đông nam đó là dãy Con Voi (nằm ngay sát tả ngạn sông Hồng).

     + Miền Tây Bắc và Bắc Trung Bộ có các dãy núi chủ yếu chạy theo hướng tây bắc - đông nam (như Hoàng Liên Sơn, Tam Điệp, Trường Sơn Bắc).

     Giải thích:

     Do trong quá trình hình thành lãnh thổ vùng núi của Bắc và Đông Bắc Bắc Bộ chịu sự quy định hướng của khối nền cổ Vòm Sông Chảy nên có hướng núi là các cánh cung còn vùng Tây Bắc và Bắc Trung Bộ chịu sự quy định hướng của các khối nền cổ Hoàng Liên Sơn, Sông Mã, Pu Hoạt. có hướng tây bắc – đông nam nên các dãy núi cũng có hướng như vậy.

     - Miền Bắc và Đông Bắc Bắc Bộ có một vùng đồi dạng bát úp chuyển tiếp (vùng trung du rõ rệt nhất ở nước ta) còn ở miền Tây Bắc và Bắc Trung Bộ dạng địa hình này có xuất hiện nhưng tính chất chuyển tiếp không rõ nét bởi địa hình núi lan sát tới rìa các đồng bằng.

     Giải thích:

     Do tần suất tác động nâng lên ở Tây Bắc và Bắc Trung Bộ lớn nên các dãy núi cao còn vùng Bắc và Đông Bắc Bắc Bộ tần suất yếu và giảm dần nên xuất hiện vùng trung du chuyển tiếp.

     * Đối với bộ phận đồng bằng

     - Miền Bắc và Đông Bắc Bắc Bộ có một đồng bằng phù sa châu thổ rộng lớn là đồng bằng Bắc Bộ (hình thành trên một vùng sụt lún, do phù sa của hai hệ thống sông Hồng và sông Thái Bình bồi đắp) còn miền Tây Bắc và Bắc Trung Bộ dải đồng bằng nhỏ hẹp và có xu hướng hẹp dần khi vào nam (như các đồng bằng: Thanh - Nghệ - Tĩnh, Bình – Trị – dãy núi ăn sát ra biển, thềm lục địa nhỏ, phù sa sông không nhiều.

     - Đồng bằng Bắc Bộ có tốc độ lấn biển lớn hơn so với đồng bằng ven Trị – Thiên) do các biển ở Tây Bắc và Bắc Trung Bộ: Đồng bằng Bắc Bộ hàng năm lấn biển 80 – 100m (ở Nam Định, Ninh Bình) còn đồng bằng ở Tây Bắc và Bắc Trung Bộ có tốc độ tiến ra biển rất chậm do thềm lục địa hẹp, sâu, phù sa sông ít.

      Như vậy chung ta có thể thấy được những nét khác biệt cơ bản về địa hình 2 miền Bắc và Đông Bắc Bắc Bộ với Tây Bắc và Bắc Trung Bộ:

     - Tây Bắc và Bắc Trung Bộ có nền địa hình cao hơn do chịu tác động. mạnh hơn của vận động tạo núi so với Bắc và Đông Bắc Bắc Bộ. Cũng do vận động tạo núi ảnh hưởng tới 2 miền khác nhau mà Tây Bắc và Bắc Trung Bộ có độ dốc, độ cắt xẻ lớn hơn Bắc và Đông Bắc Bắc Bộ.

     - Các hướng núi chính có sự khác biệt rõ nét: Tây Bắc và Bắc Trung Bộ là hướng Tây Bắc – Đông Nam còn Bắc và Đông Bắc Bắc Bộ là các dãy núi hình vòng cung. Nguyên nhân bởi tác dụng định hướng của các mảng nền cổ.

     - Tính chất chuyển tiếp giữa vùng núi và đồng bằng ở miền Bắc và Đông Bắc Bắc Bộ rất rõ nét trong khi ở miền Tây Bắc và Bắc Trung Bộ lại không thể hiện rõ.

     - Đồng bằng ở Bắc và Đông Bắc Bắc Bộ rộng, phát triển nhanh hơn Tây Bắc và Bắc Trung Bộ do sông ngòi nhiều phù sa hơn, thềm lục địa rộng hơn.

     Trang Atlat sử dụng: trang 13

     1. Phân tích lát cắt

     - Lát cắt A − B có tổng chiều dài khoảng 330km (dựa vào tỉ lệ ngang của lát cắt để tính) chạy từ sơn nguyên Đồng Văn đến cửa Thái Bình.

     - Lát cắt chạy theo hướng tây bắc – đông nam (hoặc bắc tây bắc – nam đông nam).

     - Lát cắt chạy qua ba dạng địa hình chính là vùng núi, vùng đồi chuyển tiếp và vùng đồng bằng.

     - Lát cắt chạy qua ba khu là khu Việt Bắc, khu Đông Bắc và khu đồng bằng Bắc Bộ với 6 thang bậc địa hình: từ 0 – 50m, từ 50 - 200m, từ 200 – 500m, từ 500 – 1000m, từ 1000 – 1500m và trên 1500m với đỉnh cao nhất là đỉnh Phia Boóc (1578m).

     * Khu Việt Bắc (đoạn từ sơn nguyên Đồng Văn đến thung lũng sông Cầu):

     - Là khu vực địa hình miền núi với độ cao lớn nhất toàn lát cắt.

     - Bắt nguồn từ biên giới Việt – Trung (trên sơn nguyên Đồng Văn) với chiều dài lát cắt khoảng 150km.

     - Lát cắt chạy trên một nền địa hình khá bằng phẳng với độ cao từ khoảng 1500m của sơn nguyên Đồng Văn sau đó độ cao đột ngột hạ thấp xuống còn khoảng 500m và lại tiếp tục nâng lên đến độ cao khoảng 1400m khi đến rìa phía đông của sơn nguyên Đồng Văn. Đến thung lũng sông Năng độ cao lại hạ thấp xuống còn khoảng 50m rồi đột ngột nâng lên đến độ cao 1578m (đỉnh Phía Boóc). Độ cao lại giảm dần xuống còn khoảng 50m khi lát cắt hai lần chạy qua sông Cầu và đây cũng là ranh giới với khu Đông Bắc.

     * Khu Đông Bắc (đoạn từ thung lũng sông Cầu đến thung lũng sông Thương):

     - Tổng chiều dài lát cắt chạy qua khoảng 78km.

     - Nhìn chung nền địa hình của khu Đông Bắc thấp hơn so với khu Việt Bắc, độ cắt xẻ của địa hình cũng nhỏ hơn.

     - Bắt đầu từ độ cao khoảng 50m của thung lũng sông Cầu độ cao dần được nâng lên đến khoảng 700m khi lát cắt chạy qua cánh cung Ngân Sơn Sau đó lát cắt chạy qua vùng đồi thấp với độ cao khoảng 200m nằm giữa hai cánh cung Ngân Sơn và Bắc Sơn. Sau khi vượt qua cánh cung Bắc Sơn, lát cắt còn chạy qua các dải đồi bát úp với độ cao trung bình khoảng 200m trước khi đến thung lũng sông Thương, đây cũng là ranh giới của khu với khu đồng bằng Bắc Bộ.

     * Khu đồng bằng Bắc Bộ (đoạn từ thung lũng sông Thương đến cửa Thái Bình)

     - Tổng chiều dài lát cắt chạy qua khoảng 102km.

     - Đây là khu có địa hình thấp nhất mà lát cắt chạy qua: sau khi qua thung lũng sông Thương lát cắt chạy trên nền địa hình đồng bằng Bắc Bộ với độ cao trung bình chủ yếu dưới 50m. Chỉ có bộ phận rìa phía bắc, địa hình mang tính chuyển tiếp nên độ cao lớn hơn, có chỗ đạt 200m. Lát cắt còn cắt qua nhiều các con sông trước khi kết thúc tại cửa Thái Bình.

     2. Rút ra đặc điểm

     - Trên lát cắt A – B có thể rút ra những đặc điểm chính của địa hình miền Bắc và Đông Bắc Bắc Bộ là:

     - Độ cao (hướng nghiêng) giảm dần theo hướng tây bắc – đông nam. phía tây bắc là các sơn nguyên và núi sau đó đến các cánh cung với độ cao thấp dần, qua vùng đồi chuyển tiếp và cuối cùng là qua đồng bằng Bắc Bộ. Ở

     - Độ cắt xẻ của địa hình cũng giảm dần từ vùng núi phía tây bắc xuống vùng đồi chuyển tiếp và đồng bằng phía tây nam.

Trang Atlat sử dụng: trang 13

     1. Phân tích lát cắt

     - Lát cắt C − D có tổng chiều dài khoảng 360km (dựa vào tỉ lệ ngang của lát cắt để tính) chạy từ biên giới Việt – Trung qua núi Phanxipăng, núi Phu Pha Phong đến sông Chu.

     - Lát cắt chạy theo hướng tây bắc - đông nam (hoặc bắc tây bắc nam đông nam).

     - Lát cắt chạy qua 3 dạng địa hình chính là vùng núi, vùng đồi chuyển tiếp và vùng đồng bằng.

     - Lát cắt chạy qua 3 khu là khu Hoàng Liên Sơn, khu Tây Bắc và khu Hòa Bình – Thanh Hóa với với 9 thang bậc địa hình: từ 0 – 50m, từ 50 – 200m, từ 200 - 500m, từ 500 - 1000m, từ 1000 – 1500m, từ 1500 - 2000m, từ 2000 – 2500m, từ 2500 - 3000m và trên 3000m với đỉnh cao nhất là đỉnh Phanxipăng (3143m).

     * Khu Hoàng Liên Sơn (từ biên giới Việt – Trung đến bờ trái thung lũng sông Đà)

     - Tổng chiều dài lát cắt chạy qua khoảng 205km.

     - Là khu vực địa hình núi cao và đồ sộ nhất nước ta.

     - Lát cắt chạy trên nền địa hình núi cao của dãy Hoàng Liên Sơn với độ cao trung bình trên 2500m, độ chia cắt sâu rất lớn. Lát cắt chạy qua hai đỉnh núi cao của nước ta là đỉnh Phanxipăng (3143m) và núi Phu Luông (2985m). Qua dãy Hoàng Liên Sơn, độ cao địa hình hạ thấp dần xuống còn khoảng 500m khi lát cắt chạy đến bờ trái thung lũng sông Đà.

     * Khu Tây Bắc (từ bờ trái thung lũng sông Đà đến hết cao nguyên Mộc Châu)

     - Tổng chiều dài lát cắt chạy qua khoảng 48km.

     - Nhìn chung nền địa hình của khu Tây Bắc thấp hơn nhiều so với khu Hoàng Liên Sơn, độ cắt xẻ của địa hình cũng nhỏ hơn.

     - Từ bờ trái thung lũng sông Đà ở độ cao khoảng 530m, độ cao địa hình đột ngột hạ thấp xuống còn khoảng 50m khi lát cắt chạy qua lòng sông Đà. Sau khi cắt qua sông Đà, lát cắt chạy qua cao nguyên Mộc Châu với đặc điểm bề mặt địa hình khá bằng phẳng, độ cao trung bình 500 – 1000m, độ chia cắt sâu nhỏ. Khu Tây Bắc kết thúc ở rìa phía nam của cao nguyên Mộc Châu.

     * Khu Hòa Bình – Thanh Hóa (từ sườn nam cao nguyên Mộc Châu tới sông Chu)

     - Bắt đầu từ rìa phía nam của cao nguyên Sơn La với tổng chiều dài lát cắt chạy qua khoảng 102km.

     - Đây là khu có địa hình thấp nhất mà lát cắt chạy qua: từ độ cao trên 1000m của cao nguyên, lát cắt đột ngột hạ thấp độ cao xuống còn 250m trước khi nâng lên độ cao 1587m của núi Phu Pha Phong. Sau khi qua núi Phu Pha Phong lát cắt chạy qua thung lũng sông Mã nên hạ thấp độ cao xuống còn 50m. Sau khi qua sông Mã lát cắt chạy qua dạng địa hình đồi chuyển tiếp trước khi đến dạng địa hình đồng bằng và sông Chu.

     2. Rút ra đặc điểm

     Trên lát cắt A - B đặc điểm địa hình của miền Tây Bắc và Bắc Trung Bộ là:

     - Độ cao (hướng nghiêng) có chiều hướng giảm dần theo chiều tây bắc - đông nam. Ở phía tây bắc là hệ thống núi cao, đồ sộ với độ chia cắt lớn, sau đó đến các cao nguyên với độ cao thấp dần, qua vùng đổi chuyển tiếp và duyên hải.

     - Độ cắt xẻ địa hình cũng giảm dần từ vùng núi phía tây bắc vùng đồi chuyển tiếp và đồng bằng phía tây nam.

Trang Atlat sử dụng: trang 14.

     1. Phân tích lát cắt

     - Lát cắt A - B có tổng chiều dài khoảng 300 km (dựa vào tỉ lệ ngang của lát cắt để tính) chạy từ Thành phố Hồ Chí Minh qua Đà Lạt, núi Bị Doup đến sông Cái.

     - Lát cắt chạy theo hướng Tây Nam – Đông Bắc.

     - Lát cắt chạy qua 3 dạng địa hình chính là núi - cao nguyên, đồi chuyển tiếp và vùng đồng bằng.

     - Lát cắt chạy qua 2 khu là khu Đông Nam Bộ và khu cực Nam Trung Bộ với 7 thang bậc địa hình: từ 0 – 50m, từ 50 – 200m, từ 200 – 500m, từ 500 – 1000m, từ 1000 – 1500m, từ 1500 – 2000m, trên 2000m, với đỉnh cao nhất là đỉnh Bi Doup (2287m).

     * Khu Đông Nam Bộ (từ Thành phố Hồ Chí Minh đến giới hạn dưới của bậc độ cao 200m)

     - Nhìn chung địa hình khá bằng phẳng.

     - Bắt nguồn từ Thành phố Hồ Chí Minh với chiều dài lát cắt khoảng 110km.

     - Lát cắt chạy trên một nền địa hình khá bằng phẳng với độ cao từ 0 - 50m, đến lưu vực sông La Ngà độ cao dần được nâng lên từ 50 – 200m. Các bậc độ cao 0 – 50m, 50 – 200m đều có bề mặt khá bằng phẳng và rộng. Đến độ cao khoảng 200m lát cắt lại tới khu cực Nam Trung Bộ.

     * Khu cực Nam Trung Bộ (phần còn lại của lát cắt)

     - Bắt nguồn từ độ cao 200m với tổng chiều dài khoảng 190km.

     - Vùng địa hình mà lát cắt chạy qua chủ yếu là các cao nguyên ở Tây Nguyên như cao nguyên Di Linh, cao nguyên Lâm Viên.

     - Nhìn chung nền địa hình ở khu này cao hơn nhiều so với khu Đông Nam Bộ, nền cao chủ yếu từ 500 – 1000m.

     - Từ độ cao 200m lát cắt chạy qua 2 quả đồi với độ cao trên 300m sau đó độ cao nâng lên khi đến cao nguyên Di Linh với độ cao 600 – 900m, độ cắt xẻ nhỏ. Tuy vậy cũng có một số nơi độ cao lát cắt hạ xuống do chạy qua các con sông, phụ lưu sống như sông La Ngà, sông Đa Dung.

     - Từ độ cao chừng 1000m ở cao nguyên Di Linh, độ cao đột ngột được nâng lên tới trên 1500m khi tới cao nguyên Lâm Viên. Bề mặt cao nguyên cũng có độ cắt xẻ tương đối, một số đỉnh độ cao lên tới gần 2000m. Từ độ cao trên 1500m lát cắt lại bị hạ thấp độ cao khi chạy qua thung lũng sông Đa Nhim và sau đó lại đi lên rất dốc, tới độ cao 2287m của đỉnh Bi Doup. Từ đỉnh Bi Doup, độ cao giảm đột ngột khi qua sườn tây bắc của cao nguyên Lâm Viên. Lát cắt kết thúc tại sông Cái ở độ cao dưới 50m.

     2. Rút ra đặc điểm

     Trên lát cắt A – B có thể rút ra những đặc điểm địa hình miền Nam Trung Bộ và Nam Bộ, đó là:

     - Độ cao (hướng nghiêng) có chiều hướng giảm dần theo chiều đông bắc - tây nam. Ở phía Đông Bắc là các cao nguyên ở Tây Nguyên sau đó đến vùng đồi chuyển tiếp ở Đông Nam Bộ và đồng bằng ở nam Đông Nam Bộ và Tây Nam Bộ.

     - Địa hình có sự bất đối xứng rõ rệt theo chiều đông – tây.

     - Độ cắt xẻ địa hình ở đây tương đối nhỏ so với hai miền tự nhiên còn lai của nước ta.

Trang Atlat sử dụng: trang 9.

     1. Miền khí hậu

     - Nước ta có hai miền khí hậu là miền khí hậu phía Bắc và miền khí hậu phía Nam.

     + Phạm vi miền khí hậu phía Bắc tương ứng với hai miền tự nhiên là Bắc và Đông Bắc Bắc Bộ và Tây Bắc và Bắc Trung Bộ.

     + Phạm vi miền khí hậu phía nam tương ứng với miền tự nhiên Nam Trung Bộ và Nam Bộ.

     - Ranh giới của hai miền khí hậu được xác định là sườn phía bắc của dãy núi Bạch Mã.

     2. Vùng khí hậu

     Ở mỗi miền khí hậu lại chia thành các vùng khí hậu. Cụ thể như sau: Miền khí hậu phía Bắc chia thành bốn vùng khí hậu:

     + Vùng khí hậu Tây Bắc Bộ: toàn bộ phần lãnh thổ phía tây dãy Hoàng Liên Sơn.

     + Vùng khí hậu Đông Bắc Bộ: toàn bộ vùng đồi núi phía đông dãy Hoàng Liên Sơn.

     + Vùng khí hậu Trung và Nam Bắc Bộ: toàn bộ vùng đồng bằng Bắc Bộ, Thanh Hóa và phía bắc Nghệ An.

     + Vùng khí hậu Bắc Trung Bộ: từ phía nam Nghệ An tới phía bắc dãy Bạch Mã.

     - Miền khí hậu phía Nam chia thành ba vùng khí hậu:

     + Vùng khí hậu Nam Trung Bộ: toàn bộ phần lãnh thổ dọc duyên hải từ Đà Nẵng tới Mũi Dinh (Ninh Thuận).

     + Vùng khí hậu Tây Nguyên: Các cao nguyên và vùng núi thuộc Trường Sơn Nam.

     + Vùng khí hậu Nam Bộ: từ Mũi Dinh trở vào phía Nam.

     3. Ảnh hưởng của địa hình

      - Độ cao địa hình là yếu tố chính tạo nên sự phân hóa vùng khí hậu ở một số vùng khí hậu như: vùng khí hậu Đông Bắc Bộ, vùng khí hậu Trung và Nam Bắc Bộ; vùng khí hậu Nam Trung Bộ và vùng khí hậu Tây Nguyên.

     - Một số dãy núi đóng vai trò là ranh giới của các miền, vùng khí hậu.

     Cụ thể:

     + Dãy Bạch Mã là ranh giới giữa hai miền khí hậu phía Bắc và phía Nam. + Dãy Hoàng Liên Sơn là ranh giới giữa vùng khí hậu Tây Bắc Bộ và Đông Bắc Bộ.

Trang Atlat sử dụng: trang 9.

     (Chú ý về cách đọc hướng gió: đọc theo hướng của nơi gió xuất phát, hay nói cách khác là đọc dựa vào hưởng ở cán của mũi tên chỉ hưởng gió).

     Quan sát trên bản đồ trang 7, có thể thấy được:

     - Hướng gió thịnh hành ở nước ta vào mùa đông là hướng đông bắc.

     - Hướng gió vào mùa hạ ở nước ta phức tạp hơn:

      + Gió tây nam, tây tây nam đối với Nam Bộ, Tây Nguyên và Duyên hải miền Trung, Tây Bắc Bắc Bộ.

      + Gió đông nam, nam đông nam đối với vùng đồng bằng Bắc Bộ và Đông Bắc Bắc Bộ.

Trang Atlat sử dụng: trong 9.

     (Chú ý cách xác định hướng của các cơn bão dựa vào hướng của mũi tên chỉ đường đi của bão (cần phân biệt với cách xác định hướng gió nêu ở trên)).

     - Dựa vào Atlat trang 7 ta thấy các cơn bão đổ bộ vào nước ta đều xuất hiện ở phía đông (Biển Đông) sau đó di chuyển chủ yếu theo hướng tây hoặc bắc và đổ bộ vào nước ta.

     - Vùng chịu ảnh hưởng của bão với tần suất lớn nhất trên lãnh thổ nước ta là vùng thuộc các tỉnh Hà Tĩnh, Quảng Bình với tần suất trung bình từ 1,3 đến 1,7 cơn bão/tháng.

Trang Atlat sử dụng: trang 6 + 7, trang 9, trang 13, trang 14.

     Những nhân tố ảnh hưởng đến sự phân hoá khí hậu nước ta.

     1. Vị trí địa lí, hình dạng lãnh thổ

     - Nước ta nằm hoàn toàn trong vành đai khí hậu nhiệt đới nửa cầu Bắc (từ 834'B đến 23°23'B) nên nhận được lượng bức xạ mặt trời lớn, mọi địa phương trong cả nước trong năm đều có 2 lần Mặt Trời lên thiên đỉnh.

     - Do lãnh thổ kéo dài khoảng 1650km theo chiều Bắc – Nam (từ 834'B đến 23°23'B) nên khí hậu có sự khác biệt từ Bắc vào Nam.

     2. Địa hình

     - Nước ta với 3/4 diện tích là đồi núi, trong đó 70% có độ cao dưới 500m, 15% có độ cao từ 500 – 1000m, 15% có độ cao trên 1000m.

     - Khí hậu chịu sự chi phối của địa hình

     + Tạo nên vành đai khí hậu theo độ cao:

     • Từ 0 – 600m: vành đai khí hậu nhiệt đới.

     • Trên 600 – 700m: vành đai khí hậu cận nhiệt trên núi.

     • Trên 2400 – 2600m: vành đai khí hậu núi cao.

     + Phân hoá theo hướng sườn: sườn đón gió mưa nhiều, sườn khuất gió mưa ít.

     3. Hoạt động của gió mùa

     Có hai loại gió mùa hoạt động luân phiên quanh năm trên lãnh thổ nước ta:

     - Gió mùa đông (từ tháng XI – tháng IV):

     + Gió mùa Đông Bắc có nguồn gốc từ áp cao Xibia hoạt động từ vĩ tuyến 16B trở ra Bắc. Gió mùa Đông Bắc với tính chất cơ bản là lạnh, khô vào đầu mùa đông và lạnh, ẩm vào cuối mùa đông.

     + Gió Tín phong (xuất phát từ trung tâm cao áp trên biển Thái Bình Dương – Tm, thổi về xích đạo) hoạt động ở phía Nam nước ta.

     - Gió mùa mùa hạ (từ tháng V – tháng X):

     + Nửa đầu mùa hạ: gió có nguồn gốc từ khối khí nhiệt đới Bắc Ấn Độ Dương thổi đến nước ta theo hướng tây nam ở Nam Bộ, Tây Nguyên, hướng đông nam ở Bắc Bộ và gây mưa cho các khu vực trên. Gió tây nam khi gặp bức chắn địa hình dãy Trường Sơn bị biến tính và trở thành gió Tây khô nóng.

     + Nửa sau mùa hạ: gió có nguồn gốc từ áp cao cận chí tuyến nửa cầu Nam. Hướng thổi và phạm vi tác động của gió giống như ở nửa đầu mùa hạ. nhưng tính chất khô, nóng ở Trung Bộ đã giảm do độ dày, độ ẩm của khối khí lớn và do ảnh hưởng của dải hội tụ nhiệt đới.

     - Sự luân phiên của các khối khí theo mùa và các hướng khác nhau tạo nên tính phân mùa của khí hậu.

Trang Atlat sử dụng: trang 9, trang 13

      1. Vị trí địa lí và độ cao của trạm

     Trạm Sa Pa nằm ở khoảng vĩ độ 22°20'B, độ cao trên 1500m.

     2. Sa Pa nằm ở vùng khí hậu Đông Bắc Bộ, thuộc miền khí hậu phía Bắc với đặc điểm:

     - Mùa đông lạnh, tương đối ít mưa (nửa cuối mùa đông ấm và ẩm hơn).

     - Mùa hạ nóng, mưa nhiều.

    3. Đặc điểm chế độ nhiệt

     - Nhiệt độ trung bình năm của Sa Pa khoảng 15°C (hoặc dưới 18C quan sát theo bản đồ nhiệt độ trung bình năm) thấp hơn so với trung bình của nước ta.

      Giải thích:

     + Do Sa Pa chịu ảnh hưởng của gió mùa Đông Bắc.

     + Nhiệt độ Sa Pa chịu ảnh hưởng của độ cao địa hình theo quy luật cứ lên cao khoảng 100m nhiệt độ giảm trung bình khoảng 0,6°C. (Ngoài ra có thể thêm lí do Sa Pa nằm ở phía Bắc, gần chí tuyến hơn là gần Xích đạo).

     - Nhiệt độ trung bình tháng cao nhất rơi vào tháng VII, đạt khoảng 18°C.

     Giải thích:

     Do đây là thời kì Mặt Trời chuyển động biểu kiến ở gần chí tuyến Bắc nên Sa Pa nhận được lượng nhiệt lớn.

     - Nhiệt độ trung bình tháng thấp nhất rơi vào tháng I, chỉ đạt khoảng 7C.

    Giải thích:

     Do đây là khoảng thời gian Mặt Trời chuyển động biểu kiến về nửa cầu Nam nên lượng nhiệt nhận được giảm so với thời gian trước. Tuy nhiên nguyên nhân chính là do trong khoảng thời gian này Sa Pa chịu ảnh hưởng của gió mùa Đông Bắc.

     - Biên độ nhiệt độ trung bình năm của Sa Pa là khoảng 11C, so với mức trung bình của cả nước.

     Giải thích:

     Do Sa Pa chịu ảnh hưởng của gió mùa Đông Bắc nên nhiệt độ giảm rõ rệt trong thời kì mùa đông. Ngoài ra Sa Pa cũng nằm gần chí tuyến nên độ chênh góc nhập xạ và thời gian chiếu sáng trong năm lớn hơn so với nhiều địa điểm khác ở phía nam.

     4. Đặc điểm chế độ mưa

     - Tổng lượng mưa trung bình năm của Sa Pa lớn, đạt khoảng 2400 - 2800mm do Sa Pa nằm ở vị trí đón gió.

     - Chế độ mưa của Sa Pa có sự phân mùa:

     + Mùa mưa:

     • Kéo dài trong 8 tháng: từ tháng IV đến tháng XI.

     • Tổng lượng mưa mùa mưa là khoảng trên 2000mm, tháng có lượng mưa lớn nhất là tháng VIII với lượng mưa gần đạt 500mm.

     Giải thích:

     Do đây là thời kì hoạt động mạnh của gió mùa mùa hạ.

     + Mùa khô:

     • Diễn ra từ tháng XII đến tháng III.

     • Tổng lượng mưa mùa khô đạt khoảng trên 300mm.

     Giải thích:

     Do đây là thời kì chịu tác động của gió mùa Đông Bắc với tính chất khô, lạnh.

     Từ đó có thể thấy mặc dù có sự phân mùa, nhưng sự tương phản giữa mùa khô và mùa mưa không sâu sắc và không khắc nghiệt như nhiều trạm ở phía Nam nước ta, bởi ngay cả trong mùa khô thì lượng mưa cũng khá cao.

Trang Atlat sử dụng: trang 9, trang 13, trang 14.

     1. Khái quát vị trí, vĩ độ và độ cao địa hình hai trạm khí hậu

     - Hà Nội thuộc miền Bắc và Đông Bắc Bắc Bộ, ở vĩ độ khoảng 21°B, độ cao dưới 50m.

     - Đà Nẵng thuộc miền Nam Trung Bộ và Nam Bộ, ở vĩ độ khoảng 16°B, độ cao dưới 50m.

     2. Giống nhau

     - Đặc điểm chế độ nhiệt:

     + Cả hai trạm đều có nền nhiệt độ trung bình năm cao, khoảng trên 23°C

     Giải thích:

     Do nằm trong vùng nội tuyến nửa cầu Bắc, trong năm có hai lần Mặt Trời lên thiên đỉnh.

     + Nhiệt độ trung bình tháng cao nhất của cả hai trạm đều cao và vào tháng VII và nhiệt độ trung bình tháng thấp nhất của hai trạm đều rơi vào tháng I.

     Giải thích:

     Do trùng với chuyển động biểu kiến của Mặt Trời.

     - Xét đặc điểm chế độ mưa:

     + Cả hai trạm đều có tổng lượng mưa trung bình năm lớn.

     Giải thích:

      Do chịu tác động của gió mùa cùng hàng loạt các nhân tố gây mưa khách như dải hội tụ nhiệt đới, bão..

     + Cả hai trạm đều có chế độ mưa phân mùa rõ rệt.

     Giải thích:

     Do chịu tác động của gió mùa.

     3. Khác nhau

     - Xét về vùng khí hậu và miền khí hậu:

     + Hà Nội thuộc vùng khí hậu Trung và Nam Bắc Bộ (thuộc miền khí hậu phía Bắc) với đặc điểm có mùa đông lạnh, tương đối ít mưa, nửa cuối mùa đông rét, ẩm ướt; mùa hè nóng, mưa nhiều.

     + Đà Nẵng thuộc vùng khí hậu Nam Trung Bộ (thuộc miền khí hậu phía Nam) với đặc điểm mùa đông ấm, mưa nhiều, mùa hạ nóng và mưa ít Xét đặc điểm chế độ nhiệt:

     + Nhìn chung nền nhiệt độ của Đà Nẵng cao hơn so với Hà Nội. Dẫn chứng (Dựa vào đường biểu diễn nhiệt độ của hai trạm, bản đồ nhiệt độ trung bình năm, nhiệt độ trung bình tháng 1):

     + Nhiệt độ trung bình năm của Hà Nội từ 20 – 24°C, Đà Nẵng là trên 24C. + Nhiệt độ trung bình tháng thấp nhất của Hà Nội khoảng 17C, Đà Nẵng là 21°C.

     + Hà Nội có 3 tháng nhiệt độ thấp dưới 20°C còn Đà Nẵng không có tháng nào nhiệt độ thấp dưới 20°C.

     Giải thích:

     Do Hà Nội nằm gần chí tuyến Bắc và chịu ảnh hưởng mạnh của gió mùa Đông Bắc còn Đà Nẵng nằm gần xích đạo hơn và chịu ảnh hưởng yếu của gió mùa Đông Bắc (do bức chắn của dãy Bạch Mã).

     + Biên độ nhiệt độ trong năm của Hà Nội cao hơn so với Đà Nẵng. Dẫn chứng: biên độ nhiệt năm của Hà Nội khoảng 12C, của Đà Nẵng là 7C.

     Giải thích:

     Do càng vào Nam độ chênh góc nhập xạ và thời gian chiếu sáng trong năm cũng như ảnh hưởng của gió mùa Đông Bắc càng giảm.

     - Xét đặc điểm chế độ mưa:

     + Tổng lượng mưa trung bình năm của Đà Nẵng cao hơn so với Hà Nội. Dẫn chứng: Hà Nội có lượng mưa trung bình năm từ 1600 – 2000mm, Đà Nẵng có lượng mưa trung bình năm từ 2000 – 2400mm.

     Giải thích:

     Do Đà Nẵng nằm gần biển và chịu tác động của nhiều nhân tố gây mưa như gió mùa Đông Bắc, dải hội tụ nhiệt đới, bão...

     + Mùa mưa:

      • Thời gian mùa mưa giữa Hà Nội và Đà Nẵng có sự khác biệt lớn. Dẫn chứng: Hà Nội có chế độ mưa vào hạ – thu, kéo dài trong 6 tháng (từ tháng V đến tháng X), Đà Nẵng có chế độ mưa thu – đông rất rõ rệt tuy nhiên mùa mưa ngắn hơn, chỉ kéo dài trong 4 tháng (từ tháng IX đến tháng XII).

      • Lượng mưa tháng lớn nhất của Đà Nẵng cao hơn nhiều so với Hà Nội. Dẫn chứng: Hà Nội có lượng mưa lớn nhất vào tháng VIII, đạt khoảng 320mm; Đà Nẵng có lượng mưa lớn nhất vào tháng X, đạt khoảng 630mm.

     + Mùa khô: Hà Nội có mùa khô ngắn hơn và diễn ra vào thời kì đông xuân (tháng XI đến tháng IV), Đà Nẵng có mùa khô kéo dài trong 8 tháng (từ tháng I đến tháng VIII).

     Giải thích:

     - Vào mùa hạ – thu, Hà Nội có mưa do ảnh hưởng của gió mùa đông nam và dải hội tụ nhiệt đới trong khi đó Đà Nẵng vào mùa hạ do ở vị trí khuất gió tây nam nên mưa ít.

     - Vào mùa đông, Hà Nội chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của gió mùa Đông Bắc có tính chất lạnh và khô nên lượng mưa nhỏ. Vào mùa thu – đông, Đà Nẵng chịu tác động của gió mùa Đông Bắc thổi qua biển, cùng với đó là ảnh hưởng của dải hội tụ nhiệt đới, bão... nên có mưa nhiều.

Trang Atlat sử dụng: trang 9, trang 13, trang 14.

      Khí hậu Việt Nam có ba đặc điểm chính là nhiệt đới ẩm gió mùa, có sự phân hóa đa dạng và diễn biến thất thường. Trong số 3 đặc điểm đó, Atlat đã thể hiện khá rõ hai đặc điểm đầu. Đặc điểm thứ ba chỉ có thể phân tích trên cơ sở một chuỗi các thời gian, các đột biến.. nên Atlat không thể hiện rõ. Dưới đây là những biểu hiện của hai đặc điểm đầu tiên:

     1. Tính chất nhiệt đới ẩm gió mùa

      a. Tính chất nhiệt đới

      Thể hiện trực tiếp qua đặc điểm chế độ nhiệt (dẫn chứng qua nhiệt độ trung bình năm, nhiệt độ trung bình tháng cao nhất, nhiệt độ trung bình tháng thấp nhất, biên độ nhiệt trong năm và so sánh với một số mức chuẩn của vòng đai nhiệt đới). Ngoài ra, có thể dựa vào kiến thức đã học để đưa ra một số chỉ tiêu thể hiện tính chất nhiệt đới của khí hậu nước ta như tổng lượng bức xạ, tổng số giờ nắng, chênh lệch thời gian chiếu sáng trong năm, tác động của gió Tín phong...

      Giải thích:

      Do vị trí địa lí nước ta nằm trọn trong vòng đai nội chí tuyến nửa cầu Bắc (dẫn chứng về giới hạn tọa độ địa lí của nước ta).

      b. Tính chất gió mùa

      - Biểu hiện qua chế độ gió: hướng gió tháng 1 và tháng VII có xu hướng trái ngược nhau.

      - Biểu hiện qua chế độ nhiệt, chế độ mưa (dẫn chứng dựa vào các trạm khí hậu, các bản đồ nhiệt độ, lượng mưa).

      Giải thích:

      Do đặc điểm vị trí địa lý của nước ta nằm ở rìa đông của lục địa Á – Âu là nơi gió mùa hoạt

     c. Tính chất ẩm

     - Biểu hiện qua lượng mưa: tổng lượng mưa trung bình năm, lượng mưa vào mùa mưa (dẫn chứng từ các trạm khí hậu, các bản đồ lượng mưa).

     Giải thích:

     Do tác động của gió mùa và tính chất bán đảo. (Hoặc: do các khối khi di chuyển qua biển (trong đó có Biển Đông)).

     2. Tính phân hóa đa dạng

     a. Phân hóa theo thời gian

     - Chịu ảnh hưởng của gió mùa.

     - Biểu hiện qua chế độ nhiệt, mưa (dẫn chứng dựa vào các trạm khi hậu, các bản đồ nhiệt độ, lượng mưa).

     b. Phân hóa theo không gian

     - Phân hóa Bắc – Nam:

     + Biểu hiện ở chế độ nhiệt: nhiệt độ trung bình năm, nhiệt độ trung bình tháng thấp nhất, biên độ nhiệt độ trong năm.

     Giải thích: do càng vào phía Nam càng gần xích đạo và xa chí tuyến, ảnh hưởng của gió mùa Đông Bắc cũng giảm dần.

     + Biểu hiện ở chế độ mưa: Sự tương phản mùa mưa – của mùa mưa ở duyên hải miền Trung.

     Giải thích: Do tác động của gió mùa và dải hội tụ nhiệt đới.

     – Phân hóa theo độ cao và hướng sườn.

     + Dẫn chứng: nhiệt độ trung bình năm, nhiệt độ tháng cao nhất, thấp nhất; lượng mưa trung bình năm.

     Chú ý: Ở nước ta, khí hậu có sự phân hóa rõ rệt giữa phần lãnh thổ phía đông và phía tây song nguyên nhân chính tạo nên sự phân hóa đó là do yếu tố độ cao địa hình và hướng các dãy núi. Do tác động của gió mùa kết hợp với hình dạng lãnh thổ nên tính chất lục địa ở rìa phía tây của nước ta không có sự biểu hiện của tính chất lục địa như ở nhiều quốc gia khác.

     Trang Atlat sử dụng: trang 9, trang 13, trang 14.

     1. Sự phân hóa qua vùng khí hậu

     Nước ta có hai miền khí hậu với những đặc điểm về chế độ nhiệt và mưa khác nhau:

     - Miền khí hậu phía Bắc thuộc kiểu khí hậu nhiệt đới có mùa đông lạnh vừa do chịu ảnh hưởng của gió mùa Đông Bắc; mùa hạ nóng, ẩm.

     - Miền khí hậu phía Nam: nhiệt độ cao quanh năm, mưa có sự phân mùa rất rõ rệt, lượng mưa tập trung vào mùa hạ.

     2. Sự phân hóa thể hiện qua nhiệt độ

     - Nhiệt độ trung bình năm: dựa vào bản đồ nhiệt độ trung bình năm và nhiệt độ tại các trạm khí hậu để thấy được nền nhiệt độ tăng dần từ Bắc vào Nam (chú ý khi lấy ví dụ cần chọn các trạm biểu hiện rõ tính phân hóa Bắc Nam, tránh trường hợp nhầm lẫn với sự phân hóa theo độ cao. Ví dụ như không nên lấy một nhóm gồm ba trạm Sa Pa, Đà Nẵng, Cà Mau để chứng minh bởi ở trạm Sa Pa còn thêm ảnh hưởng của yếu tố độ cao địa hình).

     - Nhiệt độ trung bình tháng I (tháng có nền nhiệt độ thấp nhất trên toàn lãnh thổ nước ta): dựa vào bản đồ nhiệt độ trung bình tháng I và nhiệt độ tại các trạm đo để chứng minh.

     - Nhiệt độ trung bình tháng VII: cần phải chú ý rằng đây không phải là thời gian có nền nhiệt độ cao nhất của mọi địa phương trên lãnh thổ nước ta bởi các địa phương ở Nam Bộ lại có thời kì nóng nhất vào tháng IV. Vì thế nếu chỉ dựa vào nền bản đồ nhiệt độ trung bình tháng VII thì rất khó thấy được sự phân hóa theo tính địa đới. Trong trường hợp này ta có thể sử dụng số lần nhiệt độ đạt cực trị: các địa điểm ở Bắc Bộ và Trung Bộ chỉ có một cực đại về nhiệt độ và thường rơi vào tháng VII trong khi các địa phương ở Nam Bộ lại có hai cực trị (đây là biểu hiện của tính chất cận xích đạo) và thường rơi vào hai tháng là tháng IV và tháng X, trùng với thời kì Mặt Trời lên thiên đỉnh tại những địa phương này. Nhiệt độ trung bình tháng IV thường cao hơn so với nhiệt độ cực trị ở thời kì sau bởi đây là thời điểm vẫn là mùa khô ở Nam Bộ.

     - Biên độ nhiệt độ năm: dựa vào đường biểu diễn nhiệt độ của các trạm khí hậu chúng ta có thể tính chính xác một cách tương đối trị số này. Từ đó có thể rút ra kết luận: biên độ nhiệt trong năm ở nước ta có xu hướng giảm dần từ Bắc vào Nam.

     3. Sự phân hóa qua lượng mưa

     Do chịu tác động của rất nhiều nhân tố tự nhiên không mang tính địa đới nên sự phân hóa lượng mưa theo chiều Bắc – Nam ở nước ta không rõ rệt. Tuy vậy, chúng ta có thể khai thác sự phân hóa đó ở khía cạnh thời gian diễn ra mùa mưa: dựa vào các trạm khí hậu ta có thể thấy được các thu rất rõ rệt (từ tháng V trạm ở Bắc Bộ có chế độ mưa vào thời kì hạ đến tháng X) với tháng mưa cực đại thường rơi vào tháng VIII. Vào đến khu vực duyên hải miền Trung, mùa mưa có xu hướng ngắn lại và chậm dần xuống thu – đông (thể hiện qua số tháng mùa mưa, tháng mưa cực đại ở các trạm Thanh Hóa, Đồng Hới, Đà Nẵng, Nha Trang), cùng với đó là sự hiện của cực trị thứ hai (tuy lượng mưa không cao – quan sát trạm khí hậu (Đồng Hới) ở đầu mùa hạ do các trận mưa dông đầu hạ gây ra. Tây Nguyên và Nam Bộ lại có thời gian mưa giống với Bắc Bộ (mưa hạ - thu) tuy tháng có lượng mưa cực đại thì muộn hơn so với Bắc Bộ (thường rơi vào tháng IX, chính gây nên tính chậm dần của mùa mưa nước ta từ Bắc Bộ đến duyên tháng X) do ảnh hưởng chuyển động biểu kiến của Mặt Trời. Nguyên nhân chính gây nên tính chậm dần của mùa mưa nước ta từ Bắc Bộ đến duyên hải cực Nam Trung Bộ là do sự lùi dần của dải hội tụ nhiệt đới.

     Trang Atlat sử dụng: trang 9, trang 13, trang 14.

     1. Khái quát

     Duyên hải miền Trung gồm có 14 tỉnh ven biển ở miền Trung và nằm ở sườn tây của dãy Trường Sơn Bắc và Trường Sơn Nam. Đặc điểm chế độ mưa của khu vực này có nhiều nét đặc biệt so với các khu vực này của nước ta.

     2. Tổng lượng mưa trung bình năm

     - Nhìn chung tổng lượng mưa của khu vực này khá lớn so với trung bình cả nước, lượng mưa ở hầu hết các địa phương ở khu vực này là trên 1600mm/năm. Dẫn chứng:

     + Thanh Hóa: từ 1600 – 2000mm/năm.

     + Đồng Hới: từ 2000 – 2400mm/năm.

     + Đà Nẵng: từ 2000 – 2400mm/năm. Giải thích:

     + Do vị trí nằm ở gần biển.

     + Do chịu tác động của hoàn lưu gió mùa, nhất là gió mùa Đông Bắc. + Do chịu ảnh hưởng của nhiều nhân tố gây mưa khác như dải hội tụ nhiệt đới, bão...

     - Chế độ mưa có sự phân mùa rõ rệt, thời gian diễn ra mùa mưa khác với các miền khác ở nước ta:

     + Mùa mưa diễn ra vào thu – đông, thường từ tháng VIII đến tháng XII. + Mùa khô diễn ra vào xuân – hạ, thường từ tháng 1 đến tháng VII.

     Giải thích:

     + Vào thời kì mùa hạ do nằm ở vị trí khuất gió hoặc song song hướng gió nên nhận được lượng mưa nhỏ.

     + Vào thời kì thu - đông do ở vị trí đón gió đông bắc kết hợp với các nhân tố gây mưa khác như dải hội tụ nhiệt đới, bão... nên mưa nhiều.

     - Tổng lượng mưa phân bố không đều giữa các địa phương:

      + Bắc Trung Bộ có tổng lượng mưa lớn: trung bình năm đạt mức phố biến trên 2000mm/năm.

     Giải thích:

     + Do nằm ở vị trí đón gió mùa Đông Bắc của dãy Trường Sơn.

     + Do chịu tác động mạnh của dải hội tụ nhiệt đới và frông cực.

     + Do trong năm chịu ảnh hưởng của bão.

     Nhiều nơi ở Bắc Trung Bộ có lượng mưa rất cao:

     + Sườn bắc dãy Bạch Mã với lượng mưa trung bình năm trên 3200mm. + Sườn bắc dãy Hoành Sơn và vùng núi phía đông Trường Sơn Bắc có lượng mưa trung bình năm từ 2800 – 3200mm.

     Giải thích:

     Do đây là khu vực đón gió của cả sườn đông của dãy Trường Sơn và sườn bắc dãy Bạch Mã.

     + Nam Trung Bộ có lượng mưa thấp hơn so với Bắc Trung Bộ:

     Mức phổ biến trong lượng mưa của khu vực Nam Trung Bộ là dưới 2000mm/năm.

     Giải thích:

     + Do hướng địa hình song song với nhiều hướng gió thịnh hành trong năm.

     + Do đây là khu vực ít chịu ảnh hưởng của bão hơn so với Bắc Trung Bộ

     Vùng duyên hải cực Nam Trung Bộ có dấu hiệu của chế độ mưa cực đoan: lượng mưa trung bình năm nhiều nơi chỉ đạt dưới 800mm như vùng duyên hải của các tỉnh Ninh Thuận, Bình Thuận.

     Giải thích:

     + Do hướng các dãy núi song song với gió đông bắc, gió tây nam.

     + Chịu ảnh hưởng của chồi nước lạnh ven biển.

     - Thời gian mưa:

     + Mùa mưa có xu hướng chậm dần từ Bắc vào Nam. Dẫn chứng: qua các trạm Thanh Hóa, Đồng Hới, Đà Nẵng, Nha Trang:

     • Thanh Hóa có mùa mưa từ tháng V đến tháng X, cực đại vào tháng IX.

     • Đồng Hới có mùa mưa từ tháng VIII đến tháng XII, cực đại vào tháng X.

     • Đà Nẵng có mùa mưa từ tháng IX đến tháng XII, cực đại vào tháng X.

     • Nha Trang có mùa mưa từ tháng IX đến tháng XII, cực đại vào tháng XI.

     Giải thích:

     Chủ yếu là do sự lùi dần về phía Nam của dải hội tụ nhiệt đới.

     + Vào mùa mưa, các địa phương ở duyên hải miền Trung cũng có tháng mưa cao nhất đạt trị số lớn nhất so với các địa phương ở đồng bằng khác. Ví dụ: Đồng Hới (đạt 600mm), Đà Nẵng (630mm).

     Giải thích:

     + Do dải hội tụ nhiệt đới di chuyển chậm dần và dừng lại ở phía bắc dãy Bạch Mã.

     + Do có nhiều trận bão đổ bộ.

     + Do đón gió đông bắc từ biển thổi vào.

     Như vậy nét nổi bật nhất của chế độ mưa ở duyên hải miền Trung là có tổng lượng mưa khá lớn, mưa phân bố không đều và có chế độ mưa thu – đông khác với các vùng còn lại ở nước ta.

     Trang Atlat sử dụng: trang 9, trang 13, trang 14.

     1. Khái quát đặc điểm địa hình

     Đồi núi chiếm phần lớn diện tích nước ta nhưng chủ yếu là đồi núi thấp, hướng nghiêng chung của địa hình là tây bắc - đông nam (thấp dần ra lại giá biển), các dãy núi chạy theo hai hướng chính là hướng tây bắc – đông nam và hướng vòng cung.

     2. Chứng minh tác động

     Có hai cách:

     a. Cách 1– Chứng minh các yếu tố, đặc điểm của địa hình có tác động đến các đặc điểm chế độ nhiệt và chế độ mưa. Cụ thể:

     * Hướng nghiêng chung của địa hình và hướng núi có ảnh hưởng rất lớn đến đặc điểm khí hậu:

     - Do địa hình nước ta có hướng nghiêng chung là tây bắc – đông nam, thấp dần ra biển, kết hợp với hướng các loại gió thịnh hành trong năm tạo điều kiện để ảnh hưởng của biển có thể tác động sâu vào trong lục địa khiến tính lục địa của các khu vực ở phía Tây không rõ nét (dẫn chứng).

     - Hướng núi có ảnh hưởng lớn đến nhiệt độ và lượng mưa:

      + Hướng vòng cung của các cánh cung ở Đông Bắc tạo điều kiện cho gió mùa Đông Bắc tác động xâm nhập sâu vào lãnh thổ nước ta khiến Đông Bắc có nhiều tháng nhiệt độ xuống thấp. Hướng vòng cung của cánh cung Trường Sơn Nam song song với hướng gió của bộ phận duyên hải khiến nhiều khu vực có lượng mưa thấp (dẫn chứng).

     + Hướng tây bắc - đông nam:

     • Hướng tây bắc - đông nam của dãy Hoàng Liên Sơn có tác dụng ngăn ảnh hưởng của gió mùa Đông Bắc đến khu Tây Bắc làm cho vùng này có mùa đông ngắn hơn so với khu Đông Bắc (dẫn chứng).

     • Hướng tây bắc - đông nam của dãy Trường Sơn Bắc vuông góc với gió tây nam khiến sườn đồng chịu ảnh hưởng của gió tây khô nóng vào mùa hạ, nhiệt độ lên cao, mưa ít. Mùa đông thì sườn đông lại ở vị trí đón gió nên có mưa nhiều (dẫn chứng).

     • Hướng tây – đông của các dãy núi Hoành Sơn, Bạch Mã có tác dụng ngăn ảnh hưởng của gió mùa Đông Bắc xuống phía Nam, góp phần làm cho nền nhiệt độ ở phía Nam cao hơn phía Bắc (dẫn chứng).

     + Các địa điểm nằm ở sườn đón gió của các dãy núi thì có lượng mưa lớn, nằm ở sườn khuất gió thì có lượng mưa nhỏ hơn (dẫn chứng).

     * Độ cao địa hình là nhân tố rất quan trọng ảnh hưởng đến khí hậu, đặc biệt là chế độ nhiệt:

     - Do diện tích đồi núi chiếm phần lớn lãnh thổ nên ngoài sự phân hóa nhiệt độ theo chiều Bắc – Nam thì nhiệt độ còn có sự phân hóa theo độ cao khá rõ (dẫn chứng).

     - Theo quy luật đại cao cứ lên cao khoảng 100m thì nhiệt độ giảm khoảng 0,6°C. Vì vậy những vùng núi cao ở nước ta có nhiệt độ thấp hơn so với nền nhiệt độ trung bình của cả nước (dẫn chứng).

     b. Cách 2 – Chứng minh địa hình có tác động đến nhiệt độ, lượng mưa.

Cụ thể:

     * Tác động của địa hình đến chế độ nhiệt:

     – Tác động trực tiếp:

     Tác động trực tiếp của địa hình đến khí hậu thể hiện qua ảnh hưởng của yếu tố độ cao địa hình.

     Theo quy luật đai cao, cứ lên cao khoảng 100m thì nhiệt độ giảm khoảng 0,6°C. Vì vậy những vùng núi cao ở nước ta có nhiệt độ thấp hơn so với nền nhiệt độ trung bình của cả nước (dẫn chứng).

     - Tác động gián tiếp:

     Tác động gián tiếp của địa hình đến chế độ nhiệt thông qua hướng của các dãy núi. Thể hiện qua tác động của các hướng núi (xem ở cách 1).

     * Tác động của địa hình đến chế độ mưa:

     Tác động của địa hình đến chế độ mưa thể hiện rõ nét qua hướng của các dãy núi đối với các hướng gió thịnh hành trong năm. Nơi nào nằm sườn đón gió thì có lượng mưa lớn, những nơi nằm ở vị trí khuất gió lượng mưa thấp hơn (dẫn chứng).

     Trang Atlat sử dụng: trang 6 + 7, trang 9, trang 13, trang 14.

     1. Vị trí địa lí

     Nước ta ở rìa đông bán đảo Đông Dương, lãnh thổ kéo dài hẹp ngang với chiều dài đường bờ biển 3260km, ảnh hưởng của biển xâm nhập sâu vào đất liền làm biến tính các khối khí qua biển (bớt lạnh, tăng ẩm) đem cho nước ta lượng hơi nước lớn, gây mưa. Do đó lượng mưa trung bình năm ở nước ta khá lớn: trên 1600mm – khí hậu mang tính chất hải dương, khác so với nhiều nước cùng vĩ độ.

     2. Gió mùa

     Nhân tố gió mùa là nhân tố quan trọng nhất ảnh hưởng đến chế độ mưa nước ta.

     - Gió mùa là loại gió thổi quanh năm ven các lục địa có đại dương bao bọc. Do đó gió mùa là loại gió mang lượng hơi ẩm lớn, góp phần làm tổng lượng mưa trung bình năm ở nước ta lên tới trên 1600mm.

     - Gió mùa hoạt động luân phiên vào các mùa trong năm với hai mùa gió: gió mùa mùa hạ và gió mùa mùa đông. Hai loại gió này có tính chất trái ngược nhau (gió mùa mùa hạ có tính chất nóng, ẩm; gió mùa mùa đông có tính chất lạnh, khô) làm cho chế độ mưa nước ta có sự phân hóa theo mùa.

     + Gió mùa mùa hạ: là loại gió nóng ẩm thổi vào nước ta theo hướng Tây Nam với hai nguồn gốc xuất phát khác nhau:

      • Đầu mùa hạ: gió xuất phát từ Bắc Ấn Độ Dương, gây mưa lớn cho Tây Nguyên và Nam Bộ, khi vượt qua dãy Trường Sơn gây ra hiệu ứng phơn cho Duyên hải miền Trung.

     • Giữa và cuối mùa hạ: gió tín phong nửa cầu Nam vượt xích đạo đổi hướng gây mưa trên diện rộng.

     - Gió mùa mùa hạ là loại gió xuất phát từ biển nên mang lượng hơi nước lớn làm cho đại bộ phận lãnh thổ nước ta có mùa mưa từ tháng V đến tháng X với tổng lượng mưa từ 1200 – 1600mm, chiếm 80 – 90% lượng mưa cả năm.

     + Gió mùa mùa đông; thực chất là loại gió lạnh khô thổi vào nước ta theo hướng Đông Bắc, chỉ gây một lượng mưa ít vào cuối mùa khi qua biển. Do đó thời gian hoạt động của gió mùa mùa đông cũng chính là thời điểm trua khó của đại bộ phận lãnh thổ nước ta với tông mưa từ 200 – 400mm.

     3. Đặc điểm địa hình

     Địa hình nước ta với 3/4 diện tích đối núi, lại có sự phân hóa đa dạng (độ cao, hướng sườn) làm cho chế độ mưa nước ta có sự phân hóa theo không gian.

     a. Phần hóa theo độ cao

     - Do tính chất càng lên cao càng đón nhiều gió và mưa càng nhiều nên khu vực trung du, miền núi có lượng mưa lớn hơn khu vực đồng bằng. Dẫn chứng quan sát bản đồ lượng mưa trung bình năm, so sánh tương quan lượng mưa giữa Tây Nguyên (trên cao nguyên Lâm Viên, Di Linh) với vùng duyên hải phía Đông hoặc khu vực núi cao Tây Bắc với khu vực đồng bằng Bắc Bộ.

     b. Phần hóa theo hưởng sườn

     Những sườn đón gió thì mưa nhiều còn sườn khuất gió thì mưa ít. Do đó

     - Xét trên toàn bộ lãnh thổ nước ta, các khu vực đồi núi ở phía Tây đón gió từ biển thổi vào có tổng lượng mưa lớn, trên 1600mm (dẫn chứng).

     + Móng Cái, Hà Giang mưa trên 2800mm.

     Giải thích:

     Do ở vị trí đón gió từ biển thổi vào.

     + Khu vực Trung Trung Bộ mưa trên 2800mm.

     Giải thích:

     Do có dãy Bạch Mã chắn hai loại gió Đông Bắc vào mùa đông và Tây Nam vào mùa hạ.

     - Những khu vực khuất gió như Lạng Sơn, thung lũng sông Mã lượng mưa dưới 1600mm.

     c. Phân hóa theo hướng địa hình

     - Ở khu vực Duyên hải Nam Trung Bộ do có đường bờ biển song song với hướng gió nên ở đây luôn có lượng mưa ít, lượng mưa trung bình năm dưới 1200mm.

     * Đặc điểm địa hình còn gây nên đặc điểm mùa hạ khô, nóng và mưa vào thu – đông ở Duyên hải miền Trung.

     Vào mùa hè, dãy Trường Sơn chắn gió Tây Nam gây phơn cho Duyên hải miền Trung. Vào mùa thu – đông, do vị trí đón gió mùa Đông Bắc kết hợp với tác động của dải hội tụ nhiệt đới, bão... nên có mưa lớn.

     4. Dòng biển

     - Nước ta có sự hoạt động của dòng biển nóng - lạnh theo hoạt động của gió mùa.

     - Ảnh hưởng rõ nét nhất vẫn là khu vực cực Nam Trung Bộ, nơi tồn tại chồi nước lạnh ven bờ làm cho lượng mưa ở đây rất ít, từ 800 - 1200m thậm chí dưới 800mm.

     5. Frông

     - Frông là mặt giao tranh giữa hai khối khí nên trong phạm vi hoạt động của frông thường có mưa lớn.

     - Nước ta có sự hoạt động của hai loại frông là F. (frông cực) và Fr (frông nội chí tuyến), song tác động rõ nét nhất vẫn ở khu vực Duyên hải miền Trung làm cho lượng mưa ở đây lớn và lùi dần về thu – đông (do Fr).

     6. Bão

     - Do nằm trên đường di chuyển của bão nên nước ta chịu ảnh hưởng sâu sắc từ các cơn bão nhiệt đới xuất phát từ Biển Đông. Bão xuất hiện thường kèm theo mưa lớn.

     - Bão ảnh hưởng với tần suất lớn ở Duyên hải miền Trung làm các tháng mùa mưa ở khu vực này có lượng mưa rất lớn.

Trang Atlat sử dụng: trang 9, trang 13, trang 14.

     1. Khái quát đặc điểm dãy Trường Sơn

     Trường Sơn là một dãy núi đồ sộ và kéo dài ở nước ta. Dãy Trường Sơn kéo dài từ Nam Nghệ An tới Nam Tây Nguyên. Địa hình dãy Trường Sơn bao gồm hai phần:

     - Trường Sơn Bắc thuộc khu vực Bắc Trung Bộ có hướng tây bắc - đông nam.

     - Trường Sơn Nam thuộc khu vực Nam Trung Bộ có hướng vòng cung, quay bề lồi ra biển.

     Độ cao trung bình của vùng núi Trường Sơn: trên 500m, có nhiều đỉnh cao như Puxailaileng (2711m), Rào Cỏ (2235m).

     Dãy Trường Sơn kéo dài dọc theo hướng Bắc – Nam đã tác động khá rõ rệt đến khí hậu Việt Nam đặc biệt là khí hậu ở miền Trung nước ta, dãy Trường Sơn làm cho khí hậu bị phân hóa.

     2. Tác động của dãy Trường Sơn đến khí hậu

     a. Sự phân hóa khí hậu theo độ cao

     * Phân hóa chế độ nhiệt

     Thể hiện qua các trạm khí hậu: trạm Đà Lạt (độ cao 1000 – 1500m) và Nha Trang (độ cao từ 0 - 50m):

     - Nhiệt độ trung bình năm của Đà Lạt: 18°C; Nha Trang: 26°C - chênh 8°C do Đà Lạt cao hơn nhiều so với Nha Trang.

     - Nhiệt độ trung bình tháng nóng nhất ở Đà Lạt: 20°C; Nha Trang: 29°C → chênh 9°C.

     - Nhiệt độ tháng lạnh nhất của Đà Lạt: 15°C; Nha Trang: 24°C → chênh 9°C.

     Như vậy ta thấy tuy ở vĩ độ tương đương nhưng nền nhiệt độ của Đà Lạt thấp hơn nhiều so với Nha Trang.

     Giải thích:

     Do Đà Lạt nằm ở độ cao lớn mà theo quy luật càng lên cao nhiệt độ càng giảm (lên cao 100m nhiệt độ giảm 0,6C).

     * Phân hóa chế độ mưa

     - Những nơi cao, đón nhiều loại gió từ biển vào thì có lượng mưa rất lớn: vùng núi Ngọc Linh mưa trên 2800mm/năm).

     - Những nơi thấp, khuất gió lượng mưa ít hơn: vùng thung lũng sông Ba lượng mưa chỉ đạt từ 800 – 1600mm/năm và thấp hơn.

     b. Phân hóa theo hướng sườn

     * Chế độ nhiệt

      Vào mùa hạ, do nằm ở sườn khuất gió nên Duyên hải miền Trung đặc biệt là Bắc Trung Bộ, chịu tác động của hiệu ứng phơn rõ rệt, nhiệt độ lên cao.

     * Chế độ mưa

     - Tổng lượng mưa:

     + Những nơi nằm ở sườn đón gió từ biển thổi vào thì mưa nhiều. Dẫn chứng:

      Bắc Trung Bộ đón gió mùa Đông Bắc từ biển thổi vào nên lượng mưa trung bình năm vẫn cao: mức phổ biến trên 2000mm/năm; Đồng Hới và Đà Nẵng có lượng mưa trung bình 2000 – 2400mm/năm.

     Tây Nguyên nằm ở sườn đón gió Tây Nam nên mưa nhiều, lượng mưa phổ biến trên mức 2000mm/năm.

     + Những nơi nằm ở địa hình song song với hướng gió hoặc ít đón gió thì mưa ít như vùng cực Nam Trung Bộ vì hình dạng vòng cung của Trường Sơn Nam nên song song với hướng gió Tây Nam, Đông Bắc vì vậy mưa ít, dưới 1000mm/năm, một số nơi khô hạn như Phan Rang: 600mm/năm.

     - Thời gian mưa:

     + Duyên hải miền Trung có mưa vào thu – đông, mùa hạ mưa ít, nóng.

     • Đồng Hới: mùa mưa từ tháng IX đến tháng I, mùa khô từ tháng II đến tháng VIII.

     • Đà Nẵng mưa từ tháng IX đến tháng 1, mùa khô từ tháng II đến tháng VIII.

     • Nha Trang mưa từ tháng IX đến tháng XII, mùa khô từ tháng 1 đến tháng VIII.

     Giải thích:

     Vào mùa hạ, Duyên hải miền Trung nằm ở khuất gió Tây Nam, đường bờ biển lại song song với gió Nam, Đông Nam nên chịu tác động của gió phơn, mưa ít.

     Vào mùa đông do nằm ở sườn đón gió Đông Bắc từ biển thổi vào nên có mưa nhiều.

     + Tây Nguyên có mưa vào mùa hạ, mùa đông khô rõ rệt: Đà Lạt có mùa mưa từ tháng IV đến tháng X, mùa khô từ tháng XI đến tháng III.

      Giải thích:

      Vào mùa hạ, Tây Nguyên nằm ở phía đón gió Tây Nam từ biển thổi vào nên mưa nhiều.

      Vào mùa đông, Tây Nguyên ở vị trí khuất gió Đông Bắc nên mưa ít.

     c. Sự phân hóa đông – tây

     Biểu hiện gần như trùng với phân hóa theo độ cao vì đặc điểm là dãy Trường Sơn có địa hình núi cao ở phía Tây; phía Đông là dải đồng bằng nhỏ hẹp ven biển.

     Như vậy địa hình dãy Trường Sơn đã làm cho khí hậu nước ta bị phân hóa theo độ cao, theo hướng sườn mà biểu hiện rõ nét nhất là ở phần miền Trung Việt Nam.

     Trang Atlat sử dụng: trang 9, trang 13, trang 14.

     1. Đặc điểm về nhiệt độ

     - Nhiệt độ trung bình năm tăng dần từ Bắc vào Nam (dẫn chứng).

     Giải thích:

     Do càng vào phía Nam càng gần xích đạo, góc nhập xạ lớn, lượng nhiệt nhận được nhiều, nhiệt độ càng cao.

     - Nhiệt độ cao nhất: Cả ba địa điểm đều cao và tăng dần theo chiều Bắc – Nam (dẫn chứng). Hà Nội và Đà Nẵng có một lần cực đại còn Thành phố Hồ Chí Minh có hai lần cực đại vào tháng IV và tháng VIII.

     Giải thích:

     Do nước ta nằm ở vùng nội tuyến, trong năm có hai lần Mặt Trời lên thiên đỉnh. Hà Nội và Đà Nẵng gần chí tuyến hơn gần Xích đạo nên khoảng cách hai lần Mặt Trời lên thiên đỉnh gần nhau vì thế chỉ có một tháng nhiệt độ đạt cực đại. Thành phố Hồ Chí Minh nằm gần Xích đạo hơn, hai lần Mặt Trời lên thiên đỉnh cách xa nhau nên đường biểu diễn nhiệt độ thể hiện hai lần cực đại rõ rệt.

     - Nhiệt độ thấp nhất: tăng dần từ Bắc vào Nam (dẫn chứng):

     Giải thích:

     Do càng vào phía Nam góc nhập xạ càng lớn, ảnh hưởng của gió mùa Đông Bắc càng giảm.

     - Biên độ nhiệt độ: giảm dần từ Bắc vào Nam.

     Giải thích:

     Do càng vào phía Nam độ chênh lệch góc nhập xạ, thời gian chiếu sáng trong năm càng nhỏ và ảnh hưởng của gió mùa Đông Bắc càng giảm.

     2. Đặc điểm về lượng mưa

     - Lượng mưa trung bình năm lớn và có sự phân mùa rõ rệt (dẫn chứng).

     Giải thích:

     Do nước ta nằm trong khu vực nhiệt đới gió mùa châu Á.

     - Mùa mưa có sự khác biệt giữa ba địa phương:

     + Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh có mùa mưa từ tháng V đến tháng X vì ảnh hưởng của gió mùa mùa hạ: Hà Nội mưa cực đại vào tháng VIII, Thành phố Hồ Chí Minh có hai cực đại vào tháng V và tháng IX. Các tháng mưa cực đại của hai địa điểm trên phù hợp với thời kì hoạt động mạnh của gió mùa và dải hội tụ nhiệt đới đi qua.

     + Mùa mưa của Đà Nẵng diễn ra muộn hơn, từ tháng IX đến tháng XII, cực đại là tháng X. Vì Đà Nẵng nằm ở vị trí khuất gió Tây Nam vào thời kì mùa hạ, sang thu – đông do ảnh hưởng của gió mùa Đông Bắc và dải hội tụ nhiệt đới nên mưa nhiều.

     Trang Atlat sử dụng: trang 6 + 7, trang 10, trang 13, trang 14.

     1. Đặc điểm hệ thống sông Hồng và sông Mê Công

     2. Giải thích

     a. Chế độ nước sông phụ thuộc nhiều vào các nhân tố: lưu vực sông, địa hình, chế độ mưa, lớp phủ thực vật...

     b. Chế độ nước sông Mê Công điều hoà hơn chế độ nước sông Hồng là vì những lí do sau đây:

     - Đối với sông Mê Công:

     + Diện tích lưu vực sông Mê Công lớn hơn diện tích lưu vực sông Hồng và chỉ có 15% diện tích lưu vực ở trên lãnh thổ Việt Nam vì thế mức độ tập trung nước mưa giảm. Tổng lượng dòng chảy ở Việt Nam chỉ chiếm 11,5 % tổng lượng dòng chảy của sông Mê Công.

     + Lưu vực sông Mê Công có dạng hình lông chim, diện tích lớn, độ dốc đồng bằng nhỏ. Đặc biệt là do tác dụng điều hoà nước của hồ Tônlê Xáp. Mùa lũ từ tháng 7 đến tháng 11, lũ lên chậm và xuống chậm.

    + Khi sông Mê Công đổ ra biển lại chia làm 9 cửa sông khiến cho nước lũ thoát nhanh.

    + Địa hình thấp cộng với hệ thống kênh rạch dày đặc có tác dụng phân lũ nhanh sang các khu vực xung quanh.

     - Đối với sông Hồng:

     + Diện tích lưu vực sông Hồng tuy nhỏ hơn diện tích lưu vực sông Mã Công nhưng phần lớn lưu vực chảy trên lãnh thổ Việt Nam vì thế mức độ tập trung nước mưa lớn.

     + Tổng lượng dòng chảy của sông Hồng trên lãnh thổ nước ta chỉ có 24% tổng lượng nước, trong khi đó sông Đà là 47%.

     + Lưu vực sông Hồng có dạng hình nan quạt, khi lũ xảy ra thường có sự phối hợp của dòng chính với các phụ lưu, gây lũ lớn, có khả năng vỡ đê uy hiếp cả vùng đồng bằng rộng lớn.

     (Lũ của hạ lưu sông Hồng do ba dòng sông tạo nên: sông Đà 41 – 46%, sông Lô 20 – 34%, sông Thao 15 – 23%).

     + Hình thái lưu vực sông Hồng dốc nhiều ở thượng nguồn, dốc ít ở hạ nguồn, lũ sông Hồng lên nhanh nhưng xuống chậm. Rừng đầu nguồn lại bị chặt phá, hạn chế khả năng giữ nước trong mùa mưa lũ.

     + Khi đổ ra biển chỉ có ba cửa sông nên khả năng thoát lũ chậm hơn so với sông Mê Công.

     Trang Atlat sử dụng: trang 10, trang 13.

     a. Các phụ lưu lớn nhất, các chi lưu, các cửa đổ ra biển của sông Thái Bình.

     - Các phụ lưu lớn nhất (cấp cuối cùng): sông Cầu, Sông Thương, sông Lục Nam. Ngoài ra còn nhận được sự chia nước từ hệ thống sông Hồng qua sông Đuống, sông Luộc.

     - Các chi lưu: sông Văn Úc, sông Kinh Thầy.

     - Các cửa sông đổ ra biển: cửa Thái Bình, cửa Nam Triệu, cửa Văn Úc.

     b. Đặc điểm hệ thống sông

     - Đây là lưu vực lớn thứ 2 ở miền Bắc nước ta sau hệ thống sông Hồng.

     - Do có sự phân mùa mưa khô của khí hậu ở phần diện tích lưu vực nên thủy chế sông cũng có sự phân mùa lũ – cạn tương ứng, mùa lũ trùng với mùa mưa, mùa cạn trùng với mùa khô.

     - Độ dốc của sông không lớn lắm do đó có khả năng đào lòng kém nhưng khả năng mở rộng lòng lại thuận lợi vì có khá nhiều diện tích lưu vực của sông ở vùng đồng bằng phù sa.

     - Thủy chế của hệ thống sông có sự thất thường do:

      + Có sự hợp lưu cùng một chỗ (tại Phả Lại) của ba con sông phụ lưu lớn.

      + Lãnh thổ lưu vực đều có mưa mùa hạ. + Diện tích rừng còn lại không nhiều.

      + Nhận lượng nước đáng kể từ hệ thống sông Hồng.

     - Lượng nước của sông Thái Bình, đặc biệt là về mùa lũ có sự tác động rất mạnh của hệ thống sông Hồng thông qua hai con sông Đuống và Luộc, do hệ thống sông Hồng có tổng lưu lượng nước rất lớn.

     - Lượng phù sa ở sông Thái Bình không lớn do địa hình ít có sự phân tầng đột ngột và địa hình cũng khá thấp (ở phần lưu vực) nên khả năng đào lòng, vận chuyển vật chất giảm.

Trang Atlat sử dụng: trang 8, trang 9, trang 10, trang 12, trang 13.

     1. Khái quát về miền tự nhiên Tây Bắc và Bắc Trung Bộ

     Miền Tây Bắc và Bắc Trung Bộ có phía bắc giáp Trung Quốc, phía đông giáp miền Bắc và Đông Bắc Bắc Bộ và Biển Đông, phía nam giáp miền Nam Trung Bộ và Nam Bộ, phía tây giáp Lào. Đây là miền tự nhiên có lãnh thổ kéo dài và hẹp ngang theo chiều đông – tây. Tuy cùng nằm trong một miền tự nhiên nhưng đặc điểm sông ngòi của miền có sự phân hóa khá rõ rệt.

     2. Sự phân hóa sông ngòi

     a. Sự phân hóa về mật độ

     Nhìn chung mật độ các sông của vùng Tây Bắc thấp hơn so với vùng Bắc Trung Bộ.

     Giải thích:

     Do Tây Bắc có diện tích rộng lớn, đại bộ phận địa hình của miền là núi non hiểm trở còn Bắc Trung Bộ tuy lãnh thổ hẹp nhưng lại có nhiều sông nhỏ bắt nguồn từ vùng núi phía tây đổ ra biển.

     b. Sự phân hóa về hướng chảy:

     - Sông ngòi ở miền Tây Bắc và phía bắc của Bắc Trung Bộ như các sông Đà, sông Mã, sông Cả... đều chảy theo hướng tây bắc – đông nam.

     Giải thích:

     Do hướng nghiêng chung của địa hình và hướng các dãy núi, cao nguyên (như dãy Hoàng Liên Sơn, cao nguyên Sơn La, cao nguyên Mộc Châu...) trong miền quy định.

     Sông ngòi ở phía nam của Bắc Trung Bộ như các sông Bến Hải, sông Cam Lộ, sông Hàn có hướng chảy chính là tây – đông.

     Giải thích:

     Do địa hình của khu vực hẹp ngang, núi lan sát ra biển, các sông đều bắt nguồn từ sườn đông của Trường Sơn Bắc và đổ trực tiếp ra Biển Đông.

     c. Sự phân hóa về chiều dài và độ dốc (hình thái sông).

     - Các con sông ở Tây Bắc và phía bắc Bắc Trung Bộ có chiều dài lớn (như sông Đà, sông Mã, sông Cả) và độ dốc lòng sông nhỏ hơn so với các sông ở phía nam của miền.

     Giải thích:

     Do chảy trên một vùng lãnh thổ rộng lớn, chiều dài dòng sông lớn nên độ dốc trung bình của các sông này nhìn chung thấp hơn.

     - Các sông ở phía nam Bắc Trung Bộ là các sông nhỏ, ngắn và có độ dốc lớn.

     Giải thích:

     Do đây là khu vực có lãnh thổ hẹp ngang nhất nước ta, các sông bắt nguồn từ các sườn núi cao của dãy Trường Sơn Bắc và đổ thẳng ra biển.

     d. Sự phân hóa về thủy chế

     - Về tổng lưu lượng dòng chảy:

     + Nhìn chung các sông ở Tây Bắc và phía bắc của Bắc Trung Bộ có tổng lưu lượng lớn hơn các sông ở phía nam.

     Giải thích:

     Do đây là các con sông có diện tích lưu vực và chiều dài lớn trong khi các sông ở phía nam Bắc Trung Bộ là các con sông có diện tích lưu vực nhỏ, ngắn.

     - Đặc điểm thủy chế: sông ngòi của miền có sự phân mùa lũ vẫn có sự phân hóa rõ rệt:

     + Sông ngòi Tây Bắc có chế độ lũ vào mùa hạ.

     Giải thích:

     Do nguồn cung cấp nước cho các con sông ở đây đều là nước mưa, trong vùng có chế độ mưa mùa hạ: biểu hiện ở các trạm Điện Biên Phủ, Sa Pa đều có mùa mưa diễn ra từ tháng 5 đến tháng 10. Mùa cạn vào thu – đông trùng với mùa khô của khí hậu.

     + Sông ngòi ở khu vực Bắc Trung Bộ có chế độ lũ phức tạp: Mùa lũ chính vào thu – đông, lũ trên các sông ở Bắc Trung Bộ lên nhanh, rút nhanh.

     Giải thích:

     Do miền có chế độ mưa thu - đông rõ rệt (trạm Đồng Hới có mùa mưa chính từ tháng 8 đến tháng 12, tháng có lượng mưa cao nhất là tháng X), lũ lên nhanh và rút nhanh do các sông ở đây đều là các sông nhỏ, ngắn và dốc.

     Ngoài lũ chính vào thời kì thu - đông, vào thời kì đầu mùa hạ mực nước dâng lên thấp song vẫn tạo nên một đỉnh lũ phụ – lũ Tiểu mãn.

     Giải thích:

     Do các trận mưa dông đầu mùa hạ gây nên.

     e. Sự phân hóa về hàm lượng phù sa:

     - Nhìn chung các sông ở Tây Bắc và phía bắc của Bắc Trung Bộ có hàm lượng phù sa lớn hơn so với các sông ở phía nam của miền.

     Giải thích:

     Do ở Tây Bắc tỉ lệ che phủ của rừng còn rất thấp, địa hình dốc và mưa tập trung dưới hình thức những trận mưa rào. Phía nam của Bắc Trung Bộ tỉ lệ che phủ rừng còn cao. (Dựa vào bản đồ "Thực vật và Động vật", trang 12).

     f. Sự phân hóa về giá trị kinh tế của sông ngòi

     - Các sông ở Tây Bắc và phía bắc của Bắc Trung Bộ, đặc biệt là sông Đà có giá trị thủy điện lớn (sông Đà có trữ lượng thủy năng khoảng 6 triệu KW). Ngoài ra các con sông này cũng có giá trị nhất định về bồi đắp phù sa và giao thông vận tải.

     Giải thích:

     Do đây là những con sông lớn, lắm thác ghềnh.

     - Các con sông ở phía nam của Bắc Trung Bộ ít có giá trị về mặt kinh tế hơn.

     Giải thích:

     Các sông có tổng lượng nước thấp, các sông đều nhỏ, ngắn và dốc.

     Như vậy qua sự phân hóa sông ngòi của miền Tây Bắc và Bắc Trung Bộ thì nổi bật hơn cả là phân hóa bắc – nam: giữa Tây Bắc và phần phía bắc của Bắc Trung Bộ với phần phía nam của Bắc Trung Bộ. Nguyên nhân là do các đặc điểm về địa hình, hình dạng lãnh thổ và khí hậu có sự phân hóa Bắc – Nam dẫn tới sự phân hóa sông ngòi của miền.

     2. Thuộc lợi của tài nguyên đất đối với việc phát triển nông, lâm nghiệp

     - Nước ta có nhiều loại đất trồng khác nhau tạo nên cơ cấu cây trồng đa dạng, phát huy được thế mạnh của từng vùng sinh thái của cả nước.

     - Đất phù sa thuận lợi cho việc trồng lúa, cây thực phẩm, cây công nghiệp hàng năm, nuôi trồng thuỷ sản.

     - Đất feralit thuận lợi cho việc trồng cây công nghiệp lâu năm, trồng ở để phát triển chăn nuôi và trồng rừng.

Các trang Atlat sử dụng: trang 11, trang 13

     Miền tự nhiên Bắc và Đông Bắc Bắc Bộ có cơ cấu đất tương đối di dạng, với ba nhóm đất chính:

     1. Nhóm đất phù sa gồm có các loại:

     - Đất xám trên phù sa cổ: chiếm tỉ lệ diện tích nhỏ: phân bố ở phần trung du các tỉnh rìa đồng bằng Bắc Bộ như Vĩnh Phúc, Thái Nguyên, Bắc Giang.

     - Đất phù sa sông: chiếm diện tích khá lớn, phân bố tập trung ở đồng bằng Bắc Bộ.

     - Đất phèn: chiếm tỉ lệ diện tích nhỏ, phân bố ở phần hạ lưu hệ thống sông Thái Bình.

     - Đất mặn: chiếm tỉ lệ diện tích nhỏ, phân bố dọc duyên hải Quảng Ninh và các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ.

     - Đất cát biển: chiếm tỉ lệ diện tích rất nhỏ, phân bố ở phía nam của đồng bằng Bắc Bộ.

     2. Nhóm đất feralit gồm các loại:

     - Đất feralit trên đá badan: chiếm tỉ lệ diện tích nhỏ, phân bố rải rác ở vùng núi Đông Bắc như ở Tuyên Quang, Bắc Kạn, Cao Bằng...

     - Đất feralit trên đá vôi: chiếm tỉ lệ diện tích nhỏ, phân bố ở các tỉnh Lạng Sơn, Bắc Kạn...

     - Đất feralit trên các loại đá khác: chiếm phần lớn tỉ lệ diện tích, phân bố rộng khắp trên nền địa hình đồi, núi của vùng.

     3. Các nhóm đất khác và núi đá: chiếm tỉ lệ diện tích nhỏ, phân bố ở các vùng núi cao là chủ yếu.

     b. Giải thích sự xuất hiện của các loại đất mặn, đất phèn.

     - Vị trí: ba mặt đông, tây và nam giáp biển.

     - Địa hình thấp, nhiều vùng trũng ngập nước.

     - Khí hậu: mùa khô kéo dài dẫn tới tình trạng thiếu nước nghiêm trọng làm tăng cường độ chua, mặn trong đất.

     - Thuỷ triều theo các sông lớn vào sâu trong đất liền làm các vùng đất ven biển bị nhiễm mặn.

     Các trang Atlat sử dụng: trang 11, trang 14.

     Tài nguyên đất ở Nam Trung Bộ và Nam Bộ khá đa dạng, với nhiều loại đất khác nhau. Bao gồm các loại đất sau:

     - Đất feralit

     + Đất feralit trên đá badan: tập trung ở các cao nguyên tây nguyên (khoảng 1,3 triệu ha) và Đông Nam Bộ. Đất này được hình thành trên cơ sở phong hoá đá badan có tầng dày, tơi xốp, khá màu mỡ.

     + Đất feralit trên các loại đá khác: chiếm diện tích lớn, phân bố rộng rãi ở vùng núi Trường Sơn Nam và Đông Nam Bộ.

     + Ngoài ra, ở các vùng núi có độ cao trên 500 – 600m đến 1600 - 1700m có đất mùn vàng đỏ trên núi, độ cao trên 1600 – 1700m có đất mùn alit núi cao, diện tích không lớn.

     - Đất xám trên phù sa cổ

     - Đất xám trên phù sa cổ tập trung nhiều ở Đông Nam Bộ (trên 90 nghìn ha). Ngoài ra còn có ở duyên hải Nam Trung Bộ.

     - Đất phù sa sông

     + Đất phù sa sông ở đồng bằng Nam Bộ tập trung nhiều ở ven sông Tiền, sông Hậu, đây là loại đất tốt, có thành phần cơ giới nặng, từ đất thịt đến sét, phần lớn diện tích được phù sa sông Cửu Long bồi đắp hàng năm.

     + Đất phù sa sông ở đồng bằng duyên hải Nam Trung Bộ, có nguồn gốc từ sông và biển, đất có thành phần cơ giới từ cát pha đến thịt nhẹ, đất chua, nghèo mùn và dinh dưỡng.

     - Đất phèn, đất mặn chiếm hơn 1/2 diện tích của Đồng bằng sông Cửu Long, ngoài ra còn có ở vùng cửa sông ven biển ở duyên hải Nam Trung Bộ. đất phèn có đặc tính chua, đất mặn có loại mặn ít, có loại mặn nhiều.

     - Đất cát biển: Phân bố dọc bờ biển, nhiều nhất ở duyên hải Nam Trung Bộ; đất nghèo mùn và chất dinh dưỡng.

Trang Atlat sử dụng: trang 12.

CÁC VƯỜN QUỐC GIA Ở VIỆT NAM (TÍNH ĐẾN HẾT NĂM 2007)

Trang Atlat sử dụng: trang 12.

SỰ PHÂN BỐ CÁC LOÀI ĐỘNG VẬT TỰ NHIÊN Ở NƯỚC TA

Các trang Atlat sử dụng: trang 12.

CÁC KHU DỰ TRỮ SINH QUYỂN THẾ GIỚI Ở VIỆT NAM

Các trang Atlat sử dụng: trang 11, trang 12, trang 13, trang 14, trang 15.

     Do đặc điểm về địa hình, khí hậu, đất... có sự phân hóa đa dạng cùng với những tác động của con người nên các thảm thực vật ở nước ta khá đa dạng. Các thảm thực vật chính ở nước ta bao gồm:

     - Rừng kín thường xanh:

     + Chiếm diện tích lớn, phân bố tập trung ở rìa tây Bắc Trung Bộ, Tây Nguyên, Bắc Kạn và rải rác ở một số khu vực khác.

     + Giải thích: đây là thảm thực vật nguyên sinh đặc trưng ở nước ta. Trước đây che phủ hầu hết miền đồi núi nhưng do bị chặt phá nên hiện chỉ còn ở một số nơi có điều kiện bảo tồn.

     - Rừng thưa:

     + Phân bố tập trung ở Tây Nguyên, phía nam của Duyên hải Nam Trung Bộ.

     + Giải thích: đây là những khu vực có lượng mưa khá thấp, mùa khô kéo dài.

     - Rừng tre nứa: phân bố rải rác ở Trung du và miền núi Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ, Tây Nguyên.

     - Rừng ngập mặn:

      + Phân bố tập trung ở ven biển Đồng bằng sông Cửu Long, Đông Nam Bộ và rải rác ở Đồng bằng sông Hồng.

      + Giải thích: đây là các khu vực có diện tích đất mặn đáng kể, khí hậu nhiệt đới, thích hợp với sự phát triển của các loại cây ngập mặn như được, sú, vẹt..

     - Rừng trên núi đá vôi:

      + Phân bố rải rác ở Trung du và miền núi Bắc Bộ, phía tây Quảng Bình.

      + Giải thích: đó là những vùng có diện tích núi đá vôi lớn ở nước ta.

     - Rừng ôn đới núi cao:

      + Chỉ xuất hiện ở vùng núi Hoàng Liên Sơn (diện tích nhỏ).

      + Giải thích: rừng ôn đới núi cao chỉ xuất hiện từ độ cao 2600m trở lên, v thế chỉ ở dãy Hoàng Liên Sơn mới xuất hiện kiểu thảm thực vật này.

     - Rừng trồng:

      + Phân bố rải rác ở hầu khắp các vùng, những vùng có diện tích đáng kể là phía nam hồ Thác Bà, phía bắc Buôn Ma Thuột...

      + Giải thích: do chủ trương phủ xanh đất trống, đồi trọc, hầu hết các tỉnh, nhất là các tỉnh miền núi đều tiến hành trồng rừng nhằm tăng độ che phủ của rừng.

     - Trảng cỏ, cây bụi:

      + Chiếm diện tích lớn ở Trung du và miền núi Bắc Bộ, ngoài ra xuất hiện ở Bắc Trung Bộ, Tây Nguyên...

      + Giải thích: đây là kiểu thảm thực vật hình thành chủ yếu trên phần diện tích rừng nguyên sinh bị tàn phá quá mức (không thể phục hồi như cũ) trước đây. Trung du và miền núi Bắc Bộ là nơi có diện tích rừng bị chặt phá lớn nhất nên rất phát triển thảm thực vật này.

     - Thảm thực vật nông nghiệp:

      + Phân bố rộng khắp cả nước nhưng tập trung nhất là ở Đồng bằng sông Hồng và Đồng bằng sông Cửu Long, Đông Nam Bộ.

      + Giải thích: các vùng trên là những khu vực có địa hình bằng phẳng, dân cư tập trung đông, sản xuất nông nghiệp rất phát triển.

Trang Atlat sử dụng: trang 15.

     2. Nguyên nhân

     - Điều kiện tự nhiên (địa hình, đất đai, nguồn nước...).

     - Lịch sử khai thác lãnh thổ.

     - Trình độ phát triển kinh tế và khả năng khai thác tài nguyên thiên nhiên của mỗi vùng.

     3. Hậu quả và hướng giải quyết

     a. Hậu quả

     Sự phân bố dân cư không đồng đều và chưa hợp lí sẽ gây khó khăn trong việc sử dụng hợp lí nguồn lao động và khai thác tài nguyên của mỗi vùng.

     b. Hướng giải quyết

     - Phân bố lại dân cư và lao động trong phạm vi cả nước, trong từng vùng - Phát triển kinh tế, xã hội ở miền núi.

     - Hạn chế nạn di dân tự do.

2. Hậu quả và hướng giải quyết

     * Hậu quả

     Dân số tăng nhanh, trong khi nền kinh tế nước ta còn chậm phát triển dẫn đến hậu quả:

     - Đối với phát triển kinh tế:

      + Tốc độ tăng dân số chưa phù hợp với tốc độ tăng trưởng kinh tế. Trên thực tế để tăng 1% dân số thì mức tăng trưởng kinh tế hàng năm phải đạt 3 – 4 % và lương thực phải tăng trên 4%. Trong thực trạng nền kinh tế nước ta hiện nay thì mức tăng dân số như hiện nay vẫn là cao,

     + Vấn đề việc làm luôn là thách thức đối với nền kinh tế.

     + Sự phát triển kinh tế chưa đáp ứng với tiêu dùng và tích luỹ, tạo nên mâu thuẫn giữa cung và cầu.

     + Chậm chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo ngành và lãnh thổ.

    - Sức ép đối với việc phát triển xã hội

     + Chất lượng cuộc sống chậm cải thiện (đặc biệt là trong việc đáp ứng lương thực, thực phẩm).

     + GDP bình quân đầu người thấp.

     + Các vấn đề phát triển y tế, văn hoá, giáo dục.

    - Sức ép đối với tài nguyên môi trường:

     + Sự suy giảm các nguồn tài nguyên thiên nhiên.

     + Ô nhiễm môi trường.

     + Không gian cư trú chật hẹp.

     * Hướng giải quyết:

     - Đẩy mạnh công tác dân số – kế hoạch hoá gia đình.

     - Kết hợp các giải pháp nhằm giảm tỉ suất sinh thô và tổng tỉ suất sinh.

      + Giải pháp về giáo dục dân số (trong và ngoài nhà trường), truyền thông dân số.

      + Giải pháp đòn bẩy kinh tế.

      + Giải pháp hành chính.

      + Giải pháp kĩ thuật (y tế).

      + Các giải pháp khác.

     - Tập trung vào các vùng lãnh thổ, các bộ phận dân cư hiện đang có mức tăng dân số cao: vùng núi, nông thôn, ...

Trang Atlat sử dụng: trang 15

     a. So sánh hai tháp dân số

     - Nhận xét:

     Qua sự thay đổi hình dạng tháp và kết cấu dân số theo độ tuổi, giới tính và tỉ lệ dân số phụ thuộc, có thể nhận thấy:

     + Về cơ cấu dân số theo độ tuổi: tỉ trọng nhóm tuổi trẻ em (từ 0 – 14tuổi) giảm nhanh (giảm 12,01%), tỉ trọng nhóm tuổi lao động (từ 15 – 59tuổi) tăng 6,64%, tỉ trọng nhóm tuổi ngoài tuổi lao động từ 60 tuổi trở lên tăng chậm (tăng 1,35%).

     + Về tỉ lệ dân số phụ thuộc: Do kết quả của sự thay đổi dân số theo nhóm tuổi nên tỉ lệ dân số phụ thuộc cũng giảm 6,64%.

     + Về cơ cấu dân số theo giới tính: tỉ lệ nam giảm 0,44%, tỉ lệ nữ tăng 0,44%.

     Giải thích:

     + Sự thay đổi kết cấu dân số theo độ tuổi và tỉ lệ phụ thuộc là do kết quả của công tác dân số - kế hoạch hoá gia đình (giảm tỉ suất sinh) và tăng tuổi thọ trung bình của dân số.

     + Tỉ lệ nữ lớn hơn nam chủ yếu là do tuổi thọ trung bình của nữ cao hơn nam.

     - Kết luận: Sự thay đổi trên chứng tỏ kết cấu dân số nước ta bước đầu đang có xu hướng chuyển từ kết cấu dân số trẻ sang kết cấu dân số già, mặc dù sự chuyển biến trên còn diễn ra chậm.

      b. Ảnh hưởng

     - Thuận lợi: Có nguồn lao động và dự trữ lao động dồi dào.

     - Hạn chế: Khó khăn về giải quyết việc làm và nâng cao chất lượng cuộc sống cho nhân dân

     c. Giải pháp

     - Tiếp tục đẩy mạnh công tác dân số – kế hoạch hoá gia đình với mục tiêu giảm mức sinh, bằng nhiều biện pháp cụ thể.

     - Tập trung đầu tư vào những vùng có tỉ suất sinh cao như các vùng miền núi, hải đảo, nông thôn để giảm mức sinh.

     - Phấn đấu kiểm soát được tỉ lệ tăng dân số tự nhiên phù hợp với chiến lược sử dụng lao động nhằm đẩy mạnh sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước.

Trang Atlat sử dụng: trang 15.

     - Cơ cấu lao động theo khu vực kinh tế ở nước ta có sự chênh lệch lớn giữa các khu vực: phần lớn lao động tập trung ở khu vực nông, lâm, thủy sản; các khu vực còn lại chiếm tỉ trọng còn nhỏ. Nguyên nhân do nước ta có điểm xuất phát là một nước nông nghiệp, đại bộ phận dân số vẫn sống ở nông thôn và sản xuất nông nông – lâm – ngư nghiệp là hoạt động kinh tế chủ yếu ở nông thôn.

     - Cơ cấu lao động của nước ta đang có sự chuyển dịch theo hướng công nghiệp hóa – hiện đại hóa nhưng sự chuyển dịch đó còn chậm:

     + Tỉ trọng lao động khu vực nông, lâm, thủy sản đang có xu hướng giảm. Dẫn chứng: tỉ trọng giảm từ 71,2% năm 1995 xuống còn 53,9% năm 2007.

     + Tỉ trọng lao động khu vực công nghiệp - xây dựng và dịch vụ có xu hướng tăng: khu vực công nghiệp – xây dựng tăng từ 11,4% năm 1995 lên 20,0% năm 2007; khu vực dịch vụ tăng từ 17,4% lên 26,1%.

        Nguyên nhân của sự chuyển dịch cơ cấu lao động là do nền kinh tế nước ta ngày càng phát triển, các hoạt động sản xuất công nghiệp, dịch vụ có tốc độ phát triển nhanh nên nhu cầu về nguồn lao động lớn, trình độ lao động cũng ngày một gia tăng.

Trang Atlat sử dụng: trang 13, trang 15, trang 16.

     1. Sự phân bố dân cư – dân tộc theo lát cắt địa hình A – B

     - Dựa vào lát cắt địa hình từ sơn nguyên Đồng Văn đến cửa Thái Bình, điều đầu tiên chúng ta có thể khái quát sự phân bố dân cư như sau:

SỰ PHÂN BỐ DÂN CƯ THEO LÁT CẮT A – B

     Qua sơ đồ phân bố dân cư (mật độ dân số) theo lát cắt địa hình A – B có thể nhận thấy dân cư phân bố không đồng đều giữa các khu vực.

     Khu vực từ sơn nguyên Đồng Văn đến thung lũng sông Cầu là khu vực có mật độ dân số thấp nhất, khoảng 50 – 100 người.

     Khu vực từ thung lũng sông Cầu đến thung lũng sông Thương có mật độ . chủ yếu từ 50 – 100 ngườ nhưng ở một số nơi có mật độ dân số cao hơn (như xung quanh thị xã Bắc Kạn 101 – 200 người). Phần tiếp giáp đồng bằng Bắc Bộ mật độ dân số tăng lên, đạt trung bình từ 101 – 200 người, gấp khoảng 2 lần so với khu vực từ sơn nguyên Đồng Văn đến thung lũng sông Cầu.

     Khu vực đồng bằng Bắc Bộ có mật độ dân số cao nhất, vào khoảng 500 – 1000 người và từ 1001 – 2000 người. Mật độ này cao gấp nhiều lần so với hai khu vực nói trên.

     Giải thích:

     Sự phân bố dân cư phụ thuộc nhiều vào các nhân tố tự nhiên, kinh tế - xã hội và lịch sử phát triển. Lát cắt A – B thể hiện rất rõ điều này. Lát cắt A – B chạy qua cả 3 khu vực địa hình (miền núi, trung du và đồng bằng) và 2 vùng kinh tế quan trọng của đất nước (Miền núi và trung du Bắc Bộ và Đồng bằng sông Hồng). Chính điều này đã ảnh hưởng nhiều đến sự phân bố dân cư. Cụ thể là:

     - Khu vực từ sơn nguyên Đồng Văn đến thung lũng sông Cầu: địa hình chủ yếu là núi với độ cao trung bình trên 1000m, độ chia cắt mạnh, giao thông đi lại khó khăn. Hơn nữa, trình độ phát triển kinh tế còn thấp, hầu như chưa có một trung tâm công nghiệp hay trung tâm kinh tế tiêu biểu nào. Chính điều đó làm cho mật độ dân số của khu vực này thấp nhất trong số 3 khu vực mà lát cắt chạy qua. Dân cư ở đây chủ yếu là các dân tộc ít người.

     - Khu vực từ thung lũng sông Cầu đến thung lũng sông Thương: độ cao địa hình tuy đã giảm so với khu vực trên (độ cao trung bình 200 – 500m), nhưng mật độ dân số vẫn thấp do giao thông đi lại khó khăn, kinh tế chậm phát triển. Trừ vùng giáp với Đồng bằng Bắc Bộ có mật độ dân số cao hơn 101 – 200 người do gần kề với nhiều trung tâm kinh tế như Thái Nguyên, Bắc Giang, địa hình tương đối bằng phẳng, giao thông đi lại dễ dàng thuận lợi cho cư trú.

     - Khu vực đồng bằng sông Hồng là nơi hội tụ rất nhiều điều kiện thuận lợi cho sản xuất và cư trú. Đây là khu vực đồng bằng bằng phẳng, đất đai màu mỡ, nguồn nước dồi dào thuận lợi cho nền nông nghiệp thâm canh lúa nước và cơ cấu ngành nghề đa dạng, có nhiều trung tâm kinh tế lớn như Hà Nội, Hải Phòng, Hải Dương... Hơn nữa, đây cũng là khu vực có lịch sử khai thác lâu đời.

     Lát cắt A − B còn đi qua các đô thị như Bắc Kạn, Bắc Giang có dân số khá lớn.

    Về mặt dân tộc, thông qua lát cắt A – B có thể thấy được sự phân bố của các dân tộc như sau:

     Thông qua lát cắt và bảng trên chúng ta nhận thấy rằng sự phân bố dân tộc cũng như các ngữ hệ chính cũng rất khác nhau giữa các khu vực.

     Hai khu vực đầu tiên là địa bàn cư trú chủ yếu của các dân tộc thuộc ngữ hệ Thái – Kađai, bao gồm các dân tộc như Tày, Thái, Nùng, Sán Chay, Giáy, Lào, Lự, ... Ngoài ra ở hai khu vực này còn có sự xen kẽ của các dân tộc HMông, Dao, Pà Thẻn (ngữ hệ Hmông - Dao) và Hoa, Sán Dìu, Ngái (ngữ hệ Hán – Tạng) ... Do địa hình đồi núi cao nên việc cư trú chủ yếu là đồng bào các dân tộc. Ngoài ra ở đây còn xuất hiện các dân tộc thuộc nhóm ngôn ngữ Việt – Mường tuy số lượng không nhiều.

     Khu vực đồng bằng Bắc Bộ tập trung gần như 100% là các dân tộc thuộc nhóm ngôn ngữ Việt – Mường, trong đó người Việt là dân tộc chiếm đa số. Đây là địa bàn cư trú lâu đời của dân tộc Việt với nền văn minh sông Hồng nổi tiếng.

     2. Sự phân bố dân cư – dân tộc theo lát cắt C − D

SỰ PHÂN BỐ DÂN CƯ THEO LÁT CẮT C - D

     Qua sơ đồ trên dễ dàng có thể thấy rõ dân cư phân bố không đồng đều giữa các khu vực.

     Khu vực Hoàng Liên Sơn có mật độ dân số thấp nhất, chủ yếu dưới 50 người/km? Chỉ ở phần phía bắc giáp biên giới Việt – Trung là có mật độ cao hơn, đạt 50 – 100 người/km”. Nguyên nhân do đây là khu vực núi cao, hiểm trở nhất nước ta, kinh tế chậm phát triển...

     Khu vực Tây Bắc dân trù mật hơn khu vực Hoàng Liên Sơn với mật độ dân số đạt 50 – 100 người/km do địa hình cao nguyên khá bằng phẳng thuận lợi cho cư trú ở mức độ nhất định.

     Ở khu vực Hòa Bình – Thanh Hóa, mật độ dân số có sự chênh lệch lớn, Từ cao nguyên Mộc Châu đến thung lũng sông Mã mật độ dưới 50 người/km do địa hình có sự thay đổi đột ngột chuyển từ cao nguyên sang núi cao gây trở ngại cho cư trú. Phần còn lại có mật độ 101 người/km, có nơi đạt 500 – 1000 người/km” do địa hình bằng phẳng, kinh tế tương đối phát triển với trung tâm Thanh Hóa.

     Về các dân tộc, thông qua lát cắt C - D chúng ta có thể nhận thấy những điểm sau:

     Đại bộ phận khu vực Hoàng Liên Sơn và khu Tây Bắc là địa bàn cư trú của các dân tộc thuộc nhóm ngôn ngữ Tày – Thái bao gồm người Tày, Thái, Nùng, Sán Chay. Ngoài ra còn có các dân tộc thuộc ngữ hệ H’Mông – Dao và nhóm ngôn ngữ Việt – Mường.

     Khu vực Hòa Bình – Thanh Hóa là nơi phân bố chủ yếu của các dân số thuộc nhóm ngôn ngữ Tày – Thái và Việt – Mường. Người Việt phân bố chủ yếu ở các vùng thấp, bằng phẳng với nghề trồng lúa nước cùng các hoạt động công nghiệp, dịch vụ. Các nhóm dân tộc còn lại chủ yếu sống trên các vùng núi, cao nguyên, đời sống kinh tế còn gặp nhiều khó khăn.

Trang Atlat sử dụng: trang 17.

     Dựa vào biểu đồ cơ cấu GDP phân theo khu vực kinh tế ta có bảng sau:

CƠ CẤU GDP PHÂN THEO KHU VỰC KINH TẾ

     Qua bảng số liệu trên ta thấy:

     Cơ cấu GDP theo khu vực kinh tế của nước ta có sự chuyển dịch rõ rệt trong giai đoạn 1990 – 2007. Sự chuyển dịch đó thể hiện qua hai xu hướng:

     - Chuyển dịch giữa 3 khu vực kinh tế:

      + Khu vực công nghiệp và xây dựng có tỉ trọng tăng nhanh từ 22,7% lên 41,5% và hiện đang chiếm tỉ trọng lớn nhất trong cơ cấu.

      + Khu vực nông, lâm, thủy sản có tỉ trọng giảm rõ rệt, từ 38,7% xuống

còn 20,3%.

      + Khu vực dịch vụ chiếm tỉ trọng lớn thứ 2 và có ít biến động: từ 38,6% (năm 1990) giảm xuống còn 38,2% (năm 2007).

     - Chuyển dịch giữa khu vực sản xuất vật chất và dịch vụ: Sự chuyển dịch giữa 2 khu vực trên ở nước ta còn chậm.

     Như vậy, sự chuyển dịch cơ cấu các ngành kinh tế của nước ta chỉ biểu hiện rõ nét trong nội bộ khu vực sản xuất vật chất còn sự chuyển dịch giữa 2 khu vực: sản xuất vật chất và dịch vụ chậm, không ổn định.

Trang Atlat sử dụng: trang 17.

Trang Atlat sử dụng: trang 15, trang 17.

     - GDP bình quân đầu người giữa các vùng kinh tế của nước ta có sự chênh lệch khá lớn.

     - Đông Nam Bộ:

     + Là vùng có GDP bình quân đầu người cao nhất cả nước.

     + GDP bình quân đầu người của các tỉnh, thành phố trong vùng có sự chênh lệch:

       • TP Hồ Chí Minh và Bà Rịa - Vũng Tàu là 2 tỉnh, thành phố có GDP bình quân đầu người đạt mức cao nhất cả nước (trên 18 triệu đồng). Giải thích: do TP Hồ Chí Minh là trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước, Bà Rịa – Vũng Tàu là tỉnh có sản lượng khai thác dầu- thô chiếm gần như tuyệt đối của cả nước cùng các hoạt động dịch vụ đi kèm rất phát triển.

    • Đồng Nai và Bình Dương có mức GDP bình quân đầu người cao thứ 2 của vùng, đạt từ trên 15 đến 18 triệu đồng. Nguyên nhân do đâylà 2 tỉnh liền kề với TP Hồ Chí Minh, kinh tế có nhiều điều thuận lợi để phát triển, nhất là sản xuất công nghiệp.

      • Các tỉnh Bình Phước, Tây Ninh có GDP bình quân đầu người đạt lần lượt từ trên 9 triệu đến 12 triệu đồng và từ 6 đến 9 triệu đồng. Nam Bộ do vị trí nằm ở xa các trung tâm kinh tế, điều kiện phát triển kinh tế khó khăn hơn so với các tỉnh còn lại.

     - Đồng bằng sông Hồng:

     + Là vùng có nền kinh tế phát triển, có nhiều trung tâm kinh tế lớn của cả nước nhưng GDP bình quân đầu người không thật cao do số dân đông.

     + GDP bình quân đầu người của các tỉnh, thành phố trong vùng có sự chênh lệch:

       • Các tỉnh phía bắc, tây bắc (Vĩnh Phúc, Hà Nội, Hà Tây (cũ), Bắc Ninh, Hải Dương, Hưng Yên, Hải Phòng) có GDP bình quân đầu người đạt mức khá cao: như Hà Nội (trên 18 triệu đông), Vĩnh Phúc, Hải Phòng (từ trên 15 triệu đồng đến 18 triệu)... do đây là các tỉnh nằm trong vùng kinh tế trọng điểm phía Bắc, nơi có nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển kinh tế.

      • Các tỉnh phía nam, đông nam (Thái Bình, Nam Định, Hà Nam, Ninh Bình) có GDP bình quân đầu người thấp, chỉ đạt từ 6 đến 9 triệu đồng Nguyên nhân do đây là những tỉnh thuần nông, đại bộ phận người dân vẫn sống chủ yếu dựa vào nông nghiệp, nhất là nghề trồng lúa.

     - Trung du và miền núi Bắc Bộ:

      + Là vùng có GDP bình quân đầu người thấp nhất cả nước, phần lớn các tỉnh đạt dưới 9 triệu đồng (Điện Biên, Lào Cai, Cao Bằng, Lạng Sơn, Bắc Giang....), trong đó có một số tỉnh chỉ đạt dưới 6 triệu đồng (như: Lai Châu, Sơn La, Hà Giang, Bắc Kạn, Yên Bái). Nguyên nhân do đây là vùng địa hình đồi núi chiếm phần lớn diện tích, điều kiện phát triển kinh tế (nhất là công nghiệp, dịch vụ) còn gặp nhiều khó khăn.

      + Tỉnh Quảng Ninh có GDP bình quân đầu người cao nhất vùng, đạt từ trên 15 đến 18 triệu đồng. Nguyên nhân chủ yếu do Quảng Ninh là tỉnh có nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển kinh tế so với các tỉnh khác trong vùng: là tỉnh duy nhất của vùng giáp biển nên phát triển mạnh kinh tế biển, nhất là giao thông, du lịch; trữ lượng than lớn nhất cả nước; các hoạt động kinh tế đối ngoại cũng phát triển thông qua các cửa khẩu.